किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

अष्टमः सर्गः १४३

अन्वयः—विलासिनीजनः पूर्वं प्रियानुरागेण कृतभूषणादरः विपक्षयोषिताम् दृष्टीः तथा न ददाह यथा जलाद्र्रः नखमण्डनश्रिया ददाह।

विग्रहः—प्रियस्यातुरागेण = प्रियानुरागेण । कृतः भूषणेषु आदरः येन सः= कृतभूषणादरः । विपक्षाः याः योषितस्तासाम् = विपक्षयोषिताम् । जलेन आर्द्रः = जलाद्र्रः । नखान्येव मंडनं, तस्य श्रिया = नखमण्डनश्रिया ।

अर्थं—विलासिनीजनः = अश्मप्रोजनः । पूर्वम् = जलविहारात् प्राक् । प्रियानुरागेण = प्रियतमप्रेम्णा । कृतभूषणादरः = कृताभूषणासक्तिः । विपक्षयोषिताम् = सपत्नीनाम् । दृष्टिः = चक्षूंषि । तथा न ददाह = तादृशं न दुःखीचकार । यथा = यादृशं जलाद्र्रः = जलसिक्तः सन् । नखमण्डनश्रिया = नखक्षतशोभया, ददाह = तापयामास । अत्र विषमालङ्कारः ।

कोषः—'पुनर्भवः कररुहो नखोऽस्त्रि नखरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः ।

हिन्दी—प्रियानुराग से रमणियों के आभूषणों को प्रियतमों ने सुधार दिया था परन्तु आभूषणों का सुधारना सपत्नियों को उतना नहीं खला जितना कि सौतों के शरीर पर नखक्षत (नाखून के चिह्न) जल से भीगा हुआ परिताप करने लगा ॥ ४१ ॥

---

शुभाननाः साम्बुरुहेषु भोरवो विलोलहाराश्चलफेनपंक्तिषु ।
नितान्तगौर्यो हृतकुङ्कुमेष्वलं न लेभिरे ताः परभागमूमिषु ॥ ४२ ॥

अन्वयः—शुभाननाः विलोलहारा नितान्तगौर्यः भीरवः ताः साम्बुरुहेषु चलफेनपङ्क्तिषु हृतकुङ्कुमेषु ऊर्मिषु अलम् परभागम् न लेभिरे ।

विग्रहः—शुभानि आननानि यासां ताः = शुभाननाः । विलोलाः हाराः यासां ताः = विलोलहाराः । नितान्तं गौर्यः=नितान्तगौर्यः । अम्बुरुहैः सहितेषु= साम्बुरुहेषु । चलाः फेनपंक्तयः येषु तेषु = चलफेनपंक्तिषु । हृतानि कुङ्कुमानि यैस्तेषु = हृतकुंकुमेषु ।

अर्थः—शुभानना = वराननाः । विलोलहाराः=लोलमालाः । नितान्तगौर्यः= अत्यन्तमरुणाः । भीरवः=भीताः । ताः = स्त्रियः साम्बुरुहेषु = सकमलेषु । चलफेनपंक्तिषु = चंचलफेन राजिषु, हृतकुंकुमेषु = दूरीकृतपरागेषु । ऊर्मिषु = तरङ्गेषु । अलम् = अत्यर्थम् । परभागम् = गुणोत्कर्षम् । न लेभिरे = न प्रापुः । अत्र सामान्ययथासंख्ययोरङ्गाङ्गिभावेन संकरः ।