किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१४२ | किरातार्जुनीयम्

**अर्थ:—**द्युतिम् = शोभां तेजश्च । वहन्तः = धारयन्तः । वेगिभिः = जविभिः जलैः = पयोभि., अजस्रश्च । प्रलोभात् = मोहात् । हृताः = गृहीताः उपप्लुताः = मृदिताः, पीडिता वा । वनितावतंसकाः = देवाङ्गनापुष्पभूषणानि । च्युताधिकाराः = अधिकारभ्रंशाः सचिवाः = मन्त्रिण इव । तत्क्षणम् = च्युतकाले । शोचनीयताम् शोक्तव्यम् । ययुः = प्रापुः ।
कोष:—'जलं गोकवलं नीरे होवेरे च जडोऽन्यवत्' इति विश्वः ।
**हिन्दी—**अप्सराओं के द्वारा जूड़ों पर बांधे गये पुष्पाभरण जो कि देदीप्यमान थे, जल के वेग ने उन्हें दूर फेंक दिया । इस प्रकार फेंके गये उन पुष्पभरणों की ऐसी दयनीय दशा हो गई थी जैसे कि अधिकार छिन जाने पर मन्त्रियों की हो जाती है ॥ ३९ ॥

विपत्रलेखा निरक्तकाधरा निरञ्जनाक्षोरपि बिभ्रतीः श्रियम् ।
निरीक्ष्य रामा बुबुधे नभश्चरैरलङ्कृतं तद्वपुषैव मण्डनम् ॥ ४० ॥

**अन्वयः—**विपत्रलेखाः निरक्तकाधराः निरञ्जनाक्षोः अपि श्रियं बिभ्रतीः रामाः निरीक्ष्य नभश्चरैः तद्वपुषा एव मण्डनम् अलङ्कृतम् बुबुधे ।
**विग्रहः—**विगताः पत्रलेखाः यासां ताः = विपत्रलेखाः । निगलक्तकाः अधराः यासां ताः = निरक्तकाधराः । निर्गतानि अञ्जनानि = निरञ्जनानि । निरञ्जनानि अक्षीणि यासा ताः = निरञ्जनाक्षीः । तासां वपुषा = तद्वपुषा ।
**अर्थः—**विपत्रलेखाः = तिलकरहिताः । निगलक्तकाधराः = क्षालितरागाः । निरञ्जनाक्षीः = कज्जलरहितनेत्राः । अपि श्रियं = शोभाम् । बिभ्रतीः = धारयतीः । रामाः = सुरङ्गना । निरीक्ष्य = दृष्ट्वा । नभश्चरैः = गन्धर्वैः । तद्वपुषैव = सुराङ्गनादेहेनैव । मण्डनम् अलङ्कृतम् = अलंकरणमलङ्कृतम् । इति बुबुधे = ज्ञातम् ।
कोष:—'गात्रं वपुः संहननं शरीरं वर्म विग्रहः' । इत्यमरः ।
**हिन्दी—**गन्धर्वों ने देखा—जलावगाहन से अप्सराओं के तिलक घुल गये हैं, उनके ओठों की लाली भी मिट गई है और आँखों में काजल नहीं रह गया है फिर भी वे सुन्दर लग रही हैं । इससे गन्धर्वों को ज्ञात हुआ कि भूषण उन्हें शोभित नहीं कर रहे हैं बल्कि उनसे भूषण ही शोभित होता है ॥ ४० ॥

तथा न पूर्वं कृतभूषणादरः प्रियानुरागेण विलासिनीजनः ।
यथा जलार्द्रो नखमण्डनश्रिया ददाह दृष्टेश्च विपक्षयोषिताम् ॥ ४१ ॥