किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

अष्टमः सर्गः १४१

हुई भी उस माला को सखी ने नहीं निकाला, पहने ही रही। गुण वास्तव में प्रेम में रहते हैं किसी वस्तु में नहीं ॥ ३७ ॥

असंशयं न्यस्तमपान्तरक्तां
यदेव रोद्धुं मणीभिरञ्जनम् ।
हृतेऽपि तस्मिन् सलिलेन शुक्लतां
निरास रागो नयनेषु न श्रियम् ॥ ३८ ॥

अन्वयः —रमणीभियंद अञ्जनं न्यस्तम् उपान्तरक्तां रोद्धुम् एव असंशयं तस्मिन् सलिलेन हृते अपि रागः नयनेषु शुक्लतां निरास श्रियम् न ( निरास ) ।

विग्रहः — उपान्तयोः रक्तता, ताम् = उपान्तरक्ताम् ।

अर्थः—रमणीभिः = मुग्धवधूभिः । यद् अंजनम् = चक्षुःशोभार्थं यत् कज्जलं न्यस्तम् = धृतम् । तदञ्जनम् । उपान्तरक्ताम् = नेत्रप्रान्तयोः अरुणत्वम् । रोद्धुम् = प्रसिद्धुम् एव न्यस्तम् । न तु शोभार्थमित्यर्थः । असंशयम् = नात्र संशयः । तस्मिन् = अञ्जने । सलिलेन = अम्भसा । हृते = क्षालिते । अपि । रागः = रक्तत्वम् । नयनेषु = नेत्रेषु । शुक्लतां = श्वेतत्वम् । निरास = निरस्तवान् । श्रियम् = शोभाम् । न निरस्तवान् इति ।

कोषः--'सुन्दरी रमणी रामा' इत्यमरः ।

हिन्दी — जलविहार से पूर्व अप्सराओं ने अपनी आंखों में जो काजल लगा रखा था वह नेत्रों के निचले भागों की रक्तता बनाये रखने के लिए था, इसमें कोई सन्देह नहीं है क्योंकि जलावगाहन से काजल के छूट जाने पर भी नेत्र भागों की अरुणिमा ने नेत्रों की सफेदी को ही मिटाया, उसकी रमणीयता को नहीं दूर किया ॥ ३८ ॥

द्युतिं वहन्तो वनितावतंसका हृताः प्रलोभादिव वेगिभिर्जलैः ।
उपप्लुतास्तत्क्षणशोचनीयतां च्युताधिकाराः सचिवा इवाययुः ॥ ३९ ॥

अन्वयः--द्युति वहन्तः वेगिभिः जलैः प्रलोभात् हृताः उपप्लुताः वनितावतंसकाः च्युताधिकाराः सचिवा इव तत्क्षणशोचनीयताम् ययुः ।

विग्रहः—वनितानाम् अवतंसकाः = वनितावतंसकाः । च्युताः अधिकाराः यैस्ते = च्युताधिकाराः । तत्क्षणं शोचनीयतामिति तत्तथोक्ताम् ।