किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१४४ | किरातार्जुनीयम्

कोषः—'गोरोऽरुणे सिते पीते' इति वैजयन्ती । 'परभागो गुणोत्कर्षः' इति यादवः ।

हिन्दी—सुन्दर मुखों वाली डरी हुई वे अप्सरायें जिनके वक्षःस्थल पर हार लहरा रहे थे और जो अत्यन्त गौर वर्ण की थीं, कमल-युक्त चपल तरंगित तथा कुंकुमरज को धोने वाली ल्हरा म पर्याप्त गुणोत्कर्ष प्राप्त नही कर सकी ॥४२॥

ह्रदाम्भसि व्यस्तवधूकराहते रवं मृदङ्गध्वनिधीरमुज्झति ।
मुहुः स्तनैस्तालसमं समाददे मनोरमं नृत्यमिव प्रवेपितम् ॥ ४३ ॥

अन्वयः—व्यस्तवधूकराहते ह्रदाम्भसि मृदङ्गध्वनिधीरम् रवम् उज्झति मुहुः स्तनैः तालसमम् मनोरमं नृत्यम् इव प्रवेपितं समाददे ।

विग्रहः—व्यस्ताभ्या वधूकरभ्याम् आहते = व्यस्तवधूकराहते । ह्रदस्याम्भः स्तस्मिन् = ह्रदाम्भसि । मृदङ्गस्य ध्वनिः = मृदंगध्वनिः तद्वद्धीरम् = मृदगध्वनिधीरम् । तालस्य समम् = तालसमम् ।

अर्थः—व्यस्तवधूकराहते=विक्षारितवधूहस्तताडिते । ह्रदाम्भसि = ह्रदजले । मृदङ्गध्वनिधीरम् = मृदङ्गवाद्यवद्गभीरम् । रवम् = ध्वनिम् । उज्झति = मुञ्चति ध्वनिते सति । मुहुः=पुनः पुनः । स्तनैः=पयोधरैः, तालसमम् = तालसदृशम् ! मनोरमम् = मनोहारि । नृत्यम् इव = नृत्यसमम् । प्रवेपितम् = प्रकम्पः, समाददे=स्वीकृतम् । अत्रोपमालङ्कारः ।

कोषः—'तालः कालक्रियामानम्' इत्यमरः ।

हिन्दी—जलविहार करते समय अप्सरायें अपने व्यस्त (हथेली नीचे करके) हाथों से जल पर अभिघात (चोट) करती थी, जिससे जल से मृदङ्ग के समान गम्भीर ध्वनि उत्पन्न हो रही थी, इस ध्वनि से तालसाम्य करते हुए उन अप्सराओं के स्तन बारम्बार मनोरम नाच करते हुए से हिल रहे थे ॥ ४३ ॥

श्रिया हसद्भिः कमलानि सस्मितैरलङ्कृताम्बुः प्रतिमागतेर्मुखैः ।
कृतानुकूल्या सुरराजयोषितां प्रसादसाफल्यमवाप जाह्नवी ॥ ४४ ॥

अन्वयः—श्रिया कमलानि हसद्भिः सस्मितैः प्रतिमागतेः मुखैः अलंकृताम्बुः सुरराजयोषितां कृतानुकूल्या जाह्नवी प्रसादसाफल्यम् अवाप ।