किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

अष्टमः सर्गः १४१

विग्रहः— अलंकृतानि अम्बूनि यस्याः सा = अलंकृताम्बुः । सुरराजस्य योषितः, तासाम् = सुरराजयोषिताम् । कृतम् आनुकूल्यम् यया सा = कृतानुकूल्या, सफलस्य भावः साफल्यम्, प्रसादस्य साफल्यमिति = प्रसादसाफल्यम् ।

अर्थः— श्रिया = शोभया । कमलानि = पङ्कजानि । हसद्भिः = उपहसद्भिः । सस्मितैः = समृदुहासैः । प्रतिमागतैः = प्रतिबिम्बगतैः । मुखैः = आननैः । अलंकृताम्बुः = शोभिताम्बुः । सुरराजयोषिताम् = अप्सरसाम् । कृतानुकूल्या = कृतोपकारा । जाह्नवी = भगीरथी । प्रसादसाफल्यम् = स्वच्छन्दसफलताम्, अवाप = प्राप । अत्र काव्यलिङ्गमलङ्कारः ।

कोषः— 'प्रतिमानं प्रतिबिम्बं प्रतिमा' इत्यमरः

हिन्दी— शोभा से कमलदलों का उपहास करते हुए सस्मित एवं जल में प्रतिबिम्बित सुरसुन्दरियों के मुखों से शोभित जलवाली गङ्गा ने, जो कि जल-विहार में सुरसुन्दरियों की अनुकूलता कर रही थी, अपनी जलस्वच्छता का साफल्य प्राप्त किया ॥ ४४ ॥

परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः सुराङ्गनास्त्रासविलोलदृष्टयः ।
उपाययुः कम्पितपाणिपल्लवाः सखीजनस्यापि विलोकनीयताम् ॥४५॥

अन्वयः— परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः त्रासविलोलदृष्टयः कम्पितपाणिपल्लवाः सुराङ्गनाः सखीजनस्य अपि विलोकनीयताम् उपाययुः ।

विग्रहः— परितः स्फुरद्भिः मीनैः विघट्टिताः ऊरवः यासां ताः = परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः । त्रासेन विलोलाः दृष्टयः यासां ताः = त्रासविलोलदृष्टयः । पाणयः पल्लवाः इव = पाणिपल्लवाः, कम्पिताः पाणिपल्लवाः यासां ताः = कम्पितपाणिपल्लवाः ।

अर्थः— परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः = परितः विवर्तमानमत्स्यविघट्टितजघनाः । त्रासविलोलदृष्टयः = भयचञ्चलनेत्राः । कम्पितपाणिपल्लवाः = कम्पितकरदलाः, सुराङ्गनाः = देवाङ्गनाः । सखीजनस्य आलीजनस्यापि । विलोकनीयताम् = सुदृष्टिगोचरताम् । उपाययुः = अगच्छन् । अत्र स्वभावोक्तिरलङ्कारः ।

कोषः— 'झषो मत्स्यो मीनो वैसारिणोऽण्डजः' इत्यमरः ।

हिन्दी— जलविहार करते समय इधर-उधर उछलती हुई मछलियों से जाँघें टकरा जाने पर सुराङ्गनायें डरकर चञ्चलता से देखने लगती थीं और अपने

१० कि०