किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

त्रयोदशः सर्गः २८७

सद्वृत्तताम् । ‘शीलं स्वभावे सद्वृत्ते’ इत्यमरः । शीलयन्ति अभ्यस्यन्ति । अतो न त्याज्यं शीलमित्यर्थः ॥ ४३ ॥

हिन्दी-- (हे महोदय !) योगशक्तिसे जन्म और मरणको जीते हुए योगी-लोग बाल्यावस्थासे ही बड़ी आपत्तिवाले कुमार्गसे हटनेके उपदेश देनेकी इच्छा करते हुए सदाचारका अभ्यास करते रहते हैं ॥ ४३ ॥

न केवलं सौशील्यादनर्थनिवृत्तिः किं त्वर्थप्राप्ति रपीत्याह--

तिष्ठतां तपसि पुण्यमासजन् संपदोऽनुगुणयन् सुखैषिणाम् ।
योगिनां परिणमन् विमुक्तये केन नास्तु विनयः सतां प्रियः ? ॥ ४४ ॥

मल्लि० - तिष्ठतामिति । तपसि तिष्ठतां तपोनिष्ठानाम् । धर्मार्थिनामित्यर्थः । पुण्यं धर्मम् । आसजन् संपादयन् । ‘स्याद्धर्ममस्त्रियां पुण्यश्रेयसी सुकृतं वृषः' इत्यमरः । सुखैषिणां सुखार्थिनां संपदः सुखसाधनभूतानर्थान् । अनुगुणयन्ननुकूलयन् । अर्थकामयोरपि हेतुभूत इत्यर्थः । तथा, योगिनां विमुक्तयेऽपवर्गाय परिणमन् संपद्यमानो विनयः सौशील्यं केन हेतुना सतां प्रियो नास्तु । संभावनायां लोट् । सर्वथा विनय एव चतुर्वर्गसाधनमित्यर्थः । अतस्त्वया नास्मत्स्वाभिशरचौर्यं कार्यमिति तात्पर्यम् ॥ ४४ ॥

हिन्दी-- तपस्यामें रहते हुए जनोंको पुण्यका सम्पादन करती हुई सुखका अभिलाष करनेवालोंको सम्पत्तियोंको अनुकूल करती हुई तथा योगियोंको मुक्तिके लिए सम्पन्न होती हुई सुशीलता किस कारणसे सज्जनोंको प्रिय न होगी ? ॥ ४४ ॥

अथवा किं भवादृशेष्वन्यसंभावनया, यतो भ्रान्तिरपि संभाव्यत इति मृदूक्तिमवलम्ब्याह--

नूनमत्रभवतः शराकृतिं सर्वथायमनुयाति सायकः ।
सोऽयमित्यनुपपन्नसंशयः कारितस्त्वमपथे पदं यया ॥ ४५ ॥

मल्लि० - नूनमिति । अयमस्मदीयः सायकोऽत्रभवतः । पूज्यस्येत्यर्थः । 'पूज्यस्तत्रभवानत्रभवान्' इति सज्जनः । ‘इतरेभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति सार्वविभक्तिकस्तसिल्प्रत्ययः । सुप्सुपेति समासः । शराकृति सर्वथा रूपेण रेखादिना सर्वप्रकारेण । अनुयात्यनुसरति । अत्यन्तमनुकरोतीत्यर्थः । ‘नूनम्' इति वितर्के । ययाऽऽकृत्या कर्त्र्या त्वमनुपपन्नसंशयोऽत्यन्तसादृश्यादनुत्पन्नस्वान्यदीयत्वसंदेहः सन् । सोऽयमिति यः स्वकीयः स एवायमिति । भ्रान्त्युत्पत्त्येवेति शेषः । अपथेऽमार्गे शरापहरणरूपे

२८८	किरातार्जुनीयम्

पदं कारितः । निधापित इत्यर्थः । 'हृक्रोरन्यतरस्याम्' इत्यणि कर्तुः कर्मसं- ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मणः' इति तत्रैवाभिहिते कर्मणि क्तः ॥ ४५ ॥

हिन्दी— ( हे महोदय ! ) यह हमलोगोंका बाण पूजनीय आपके बाणकी आकृतिका सर्वथा अनुकरण करता है। अतः यह बाण मेरा ही है ऐसे अपूर्वयुक्त सन्देहमें आपको अमार्गमें डाल दिया है ॥ ४५ ॥

पुनरपि स्तेयमेव द्रढयन् दोषान्तरमापादयति— अन्यदीयविशिखे न केवलं निःस्पृहस्य भवितव्यमाहृते । निघ्नतः परनिवर्हितं मृगं व्रीडितव्यमपि ते सचेतसः ॥ ४६ ॥

**मल्लि०—**अन्यदीयेति । सह चेतसा वर्तत इति सचेतसो मनस्विनः । तेऽन्य- दीयविशिखे विषये यत् आहृतमाहरणम् । भावे क्तः । तस्मिन् । अन्यदीयविशिख- स्याहरणम् इत्यर्थः । निःस्पृहस्य केवलं निःस्पृहेणैव न भवितव्यम् । किंतु परनिव- र्हितं परेण प्रहृतं मृगं निघ्नतः प्रहरतस्ते । निघ्नता त्वयेत्यर्थः । 'कृत्यानां कर्तरि वा' इति षष्ठी । व्रीडितव्यं लज्जितव्यमपि । भावे तव्यप्रत्ययः । संप्रति तु त्वया पर- विद्धम् मृगं विद्धापि न व्रीड्यते प्रत्युत स्तेयं च क्रियत इत्यहो महत्साहसमित्यर्थः । मृगमित्यत्र शेषत्वाविवक्षणात् 'जासिनिप्रहणनाटकक्राथपिषां हिंसायाम्' इति षष्ठी न भवति शेषाधिकारात् । निप्रहणेत्यत्र निप्रयोः संघातव्यस्तविपर्ययेणापि ग्रहणात् ॥ ४६ ॥

**हिन्दी—**मनस्वी आपको दूसरेके बाणको ले लेनेमें निःस्पृहमात्र होना नहीं था बल्कि दूसरेसे विद्ध जानवरपर प्रहार करनेवाले आपको लज्जित भी होना चाहिए ॥ ४६ ॥

अथारिमन्कृतघ्नताभियोगंऽस्वीयोपकारकत्वं वर्णयितुं विकत्थनदोषं तावद्युग्मेन परिहरन्नाह— सन्ततं निशमयन्त उत्सुका यैः प्रयान्ति मुदमस्य सूरयः । कीर्तितानि हसितेऽपि तानि यं व्रीडयन्ति चरितानि मानिनम् ॥ ४७ ॥

**मल्लि०—**संततमित्यादि । सूरयो विद्वांसः । यस्य अस्मत्स्वामिनः सम्बन्धिभिः, यैश्चरितैः करणभूतैः सन्ततं सततमुत्सुकाः सोत्कण्ठाः सन्तो निशमयन्तश्चरितानि शृण्वन्तो मुदं प्रयान्ति । अत्र चरितानां मुत्प्राप्तौ शब्दं करणत्वम् । अर्थात्निशमन- कर्मत्वमिति विवेकः । तानि चरितानि हसितेऽपि परिहासेऽपि कीर्तितानि परैः

त्रयोदशः सर्गः २८९

रुच्चारितानि सन्ति यं मानिनं व्रीडयन्ति । मानित्वाद् व्रीडा, न तु चरितदोषात् । तेषामलङ्काररूपत्वादिति भावः ॥ ४७ ॥

**हिन्दी—**विद्वान् लोग हमारे स्वामीके जिन चरित्रोंसे निरन्तर उत्कण्ठित होकर सुनते हुए सुखको प्राप्त करते हैं, वे चरित्र परिहासमें भी कीर्तन करनेपर अभिमानी पुरुषको लज्जित कर देते हैं ॥ ४७ ॥

अन्यदोषमिव स स्वकं गुणं ख्यापयेत् कथमघृष्टताजडः ।
उच्यते स खलु कार्यवत्तया धिग्विभिन्नबुधसेतुमर्थितम् ॥ ४८ ॥

**मल्लि०—**अन्येति । अघृष्टता विकत्थनेन शालीनतया जडः स्तब्धः । अविकत्थन इत्यर्थः । सोऽस्मत्स्वामी । अन्यदोषं परावरगुणमिव स्वकं स्वकीयं गुणं कथं ख्यापयेत् प्रकटयेत् । ‘आत्मप्रशंसां परगर्हामिव वर्जयेत्’ इति स्मरणादिति भावः । तथापि कार्यवत्तया । कर्मार्थितयेत्यर्थः । सः स्वगुण उच्यते खलु । कर्मार्थिनः कुतो गर्व इति भावः । निर्विण्ण इवाह—धिगिति । विभिन्नबुधसेतुमतिक्रान्तसुजनमर्यादाम् । अर्थितां याचनां धिक् । निन्दामीत्यर्थः । यदयमपीत्थं विकत्थयितुं प्रवृत्त इति भावः । ‘धिङ् निर्भर्त्सननिन्दयोः’ इत्यमरः । ‘अभिसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु । द्वितीयाम्रेडितान्तेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते’ इति द्वितीया ॥ ४८ ॥

**हिन्दी—**आत्मप्रशंसा न कर नम्रतासे स्तब्ध हमारे स्वामी दूसरेके दोषके समान अपने गुणको कैसे प्रकट करेंगे ? तो भी कार्यका प्रयोजन होनेसे अपना गुण कहा जाता है । सज्जनकी मर्यादाका लङ्घन करनेवाली याचनाको धिक्कार है ॥ ४८ ॥

संप्रति स्वकृतोपकारं दर्शयति—

दुर्वचं तदथ मा स्म भून्मृगस्त्वय्यसौ तदकरिष्यदोजसा ।
नैनमाशु यदि वाहिनीपतिः प्रत्यपत्स्यत शितेन पत्रिणा ॥ ४९ ॥

**मल्लि०—**दुर्वचमिति । वाहिनीपतिः सेनापतिरस्मत्स्वामी शितेन पत्रिणा शरेण । एनं मृगम् । आशु न प्रत्यपत्स्यत यदि नाभियुङ्क्तेति चेत्, असौ मृग ओजसा बलेन त्वयि विषये यदकरिष्यत् यदनिष्टं कुर्यात् तत्दुर्वचं दुर्वाच्यममङ्गलतया वक्तुं न शक्यते । तदनिष्टम्, अथानन्तरमपि मा स्म भूदिति सौहार्दकथनम् । तदुपेक्षणे स मृगस्त्वां हन्यादिति भावः । ‘लिङ्निमित्ते ऌङ् क्रियातिपत्तौ’ इति करोतेः पद्यतेश्च ऌङ् ॥ ४९ ॥

१९ कि०

२९०	किरातार्जुनीयम्

हिन्दी—किरातसेनापति हमारे स्वामी तीखे बाणसे इस जानवर (वराह)-को विद्ध न करते तो वह (वराह) बलसे आपके विषयमें जो अनिष्ट करता वह दुर्वच्य नहीं कह सकते हैं ॥ ४९ ॥

ननु मयैव हतो न तु सेनापतिना, तत्राह— को न्विमं हरितुरङ्गमायुधस्थेयसीं दधतमङ्गसंहतिम् । वेगवत्तरमृते चमूपतेर्हन्तुमर्हति शरेण दंष्ट्रिणम् ॥ ५० ॥

मल्लि०—क इति । हरितुरङ्गमायुधमिन्द्रायुधं तद्वत् स्थेयसीं स्थिरतराम् । अकुण्ठितामित्यर्थः । 'स्थिर' शब्दादीयसुन् । 'प्रियस्थिरे—'त्यादिना स्थादेशः । अङ्गसंहतिमवयवसंघातं दधतं धारयन्तं वेगवत्तरं दुर्वारवेगम् । इमं दंष्ट्रिणं वराहं चमूपतेः किरातवाहिनीपतेर्ऋते चमूपतिं विना । 'अन्यारादो—'त्यादिना पञ्चमी । को नु को वा शरेण एकेनेति भावः । हन्तुमर्हति । न कोऽपीत्यर्थः ॥ ५० ॥

हिन्दी—इन्द्रके हथियार वज्रके समान स्थिरतर अङ्गसमूहको धारण करते हुए अतिशय वेगवाले इस वराहको हमारे सेनापतिके सिवाय और कौन एक बाणसे मारनेमें समर्थ है ? ॥ ५० ॥

मित्रमिष्टमुपकारि संशये मेदिनीपतिरयं तथा च ते । तं विरोध्य भवता निरासि मा सज्जनैकवसतिः कृतज्ञता ॥ ५१ ॥

मल्लि०—मित्रमिति । तथा च, तस्यैव मृगहन्तृत्वे सतीत्यर्थः । अयं मेदिनीपतिः किरातभूपतिः । ते तव संशये प्राणसंकटे । उपकारि उपकारकारकम्, इष्टं मित्रम् । ततोऽपि किं तत्राह—तमिति । तं मित्रभूतं विरोध्य सज्जनैकवसतिः भवादृशसुजनमात्राधारा कृतज्ञता उपकारवेदित्वं मा निरासि न निराक्रियतां भवता । अन्यथा जगति कृतज्ञताऽस्तं यायात्, कृतघ्नता च ते भवेदित्यर्थः । अस्यतेः कर्मण्याशिषि माङि लुङ् ॥ ५१ ॥

हिन्दी—उस प्रकारसे ये किरातराज आपके प्राणसङ्कटमें उपकारी मित्र हैं, ऐसे उनसे विरोध करके सज्जनमात्र एक आधारवाली कृतज्ञताको आप मत हटा दें ॥ ५१ ॥

ननु सर्वस्यार्थमूलत्वात्स एवास्तु किं मित्रेणेत्याशङ्क्य मित्रस्य सर्वाधिक्यं युग्मेनाह—

त्रयोदशः सर्गः । २११

लभ्यमेकसुकृतेन दुर्लभा रक्षितारमसुरक्ष्यभूतयः ।
स्वन्तमन्तविरसा जिगीषतां मित्रलाभमनु लाभसंपदः ॥ ५२ ॥

मल्लि०— लभ्यमिति । जिगीषतां जेतुमिच्छताम् । जयतेः सन्नन्ताच्छतृप्रत्ययः । दुर्लभा कृच्छ्रेणापि लब्धुमशक्याः, तथापि असुरक्ष्यभूतयो रक्षितुमशक्यमहिमानः । तथापि नित्यं रक्षणादिक्लेशावहाश्चेति भावः । अन्तविरसाः । गतवर्या इत्यर्थः । लभ्यन्त इति लाभा अर्थास्तेषां संपदः । एकसुकृतेनैकोपकारेण लभ्यं सुलभं न तु दुर्लभम् । रक्षितारं न तु रक्ष्यं स्वन्तं शुभावसानं न त्वन्तविरसं मित्रलाभमनु मित्रलाभाद्धीनाः । निकृष्टा इत्यर्थः । 'हीने' इत्यनोः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । तद्योगे द्वितीया । अत्रोपमेयस्य मित्रलाभस्य लाभान्तरं प्रत्याधिक्याभिधानाद् व्यतिरेकालंकारः ॥ ५२ ॥

हिन्दी— जयका अभिलाष करनेवालोंके लिए दुष्प्राप्य, तथापि रक्षा आदिमें क्लेश उत्पन्न करनेवाली अन्तमें विरस (समनशील) अर्थ सम्पत्ति हैं इसके विपरीत एक उपकारसे लभ्य न कि दुर्लभ, रक्षा करनेवाला न कि रक्षणीय और शुभ अन्तवाला न कि अन्तमे विरस ऐसे मित्र लाभसे निकृष्ट ॥ ५२ ॥

चञ्चलं वसु नितान्तमुन्नता मेदिनीमपि हरन्त्यरातयः ।
भूधरस्थिरमुपेयमागतं माऽवमंस्त सुहृदं महीपतिम् ॥ ५३ ॥

मल्लि०— चञ्चलमिति । किंच, वसु धनं नितान्तं चञ्चलं मेदिनीमप्युन्नताः प्रबला अरातयो हरन्ति । मित्रं तु न तथेत्याह—भूधर इति । भूधरवत् स्थिरमुपेयमन्विष्य गन्तव्यम् आगतं स्वतः प्राप्तमपि महीपतिम् । सर्वधुरीणमित्यर्थः । सुहृदं मित्रं माऽवमंस्त मावज्ञासीत् । भवानिति शेषः । अन्यश्लोकगतो भवच्छब्दो विभक्तिविपरिणामेनात्र द्रष्टव्यः । अन्यथा मध्यमपुरुषः स्यात् । मन्यतेः कर्तरि माङि लुङ् । अलंकारस्तु व्यतिरेक एव । भूधरस्थिरमित्युपमासंगतिसंकरः ॥ ५३ ॥

हिन्दी— धन अत्यन्त चञ्चल है और पृथिवीको भी जबर्दस्त शत्रु लोग हर लेते हैं इसके विपरीत पर्वतके समान स्थिर, अन्वेषण करके गन्तव्य परन्तु स्वतः प्राप्त मित्र स्वरूप हमारे राजाकी आप अवज्ञा मत करें ॥ ५३ ॥

ननु मुमुक्षोः किं मित्रसंग्रहेणेत्यत्राह—

२९२ | किरातार्जुनीयम्

जेतुमेव भवता तपस्यते, नायुधानि दधते मुमुक्षवः।
प्राप्स्यते च सकलं महीभृता संगतेन तपसः फलं त्वया ॥ ५४ ॥

**मल्लि०—**जेतुमिति । भवता जेतुं जयार्थमेव तपस्यते तपश्चर्यते । 'कर्मणो रोमन्थे'—त्यादिना चरणे क्यङ् । ततो भावे लट् । कुतः । मुमुक्षवो मोक्षार्थिन आयुधानि न दधते न धारयन्ति । अतो मित्रसंग्रहः कार्य इति भावः । तथापि किं भवत्स्वामिसङ्ग्येन, तत्राह—प्राप्स्यत इति । महीभृता सह संगतेन त्वया सकलं च तपसः फलं प्राप्स्यते । अतस्ते सखाऽस्मत्स्वामी युक्त इत्यर्थः ॥ ५४ ॥

हिन्दी—( हे महोदय ! ) आप जीतनेके लिए ही तपस्या कर रहे हैं क्योंकि मोक्षकी इच्छा करनेवाले शस्त्र धारण नहीं करते हैं । हमारे स्वामीकी संगति करके आप तपस्याका समस्त फल प्राप्त कर लेंगे ॥ ५४ ॥

नन्वकिंचनः कुत्रोपयुज्यते, तत्राह—
वाजिभूमिरिभराजकाननं सन्ति रत्ननिचयाश्च भूरिशः।
काञ्चनेन किमवास्य पत्रिणा, केवलं न सहते विलङ्घनम् ॥ ५५ ॥

**मल्लि०—**वाजीति । तस्य भूपतेर्वाजिभूमिरश्वाकर इभराजानां काननं गजोत्पत्तिस्थानं भूरिशो रत्ननिचयाश्च । सन्तीति शेषः । नन्वीदृगाढ्यः किमेकस्मै काञ्चनपत्रकाण्डाय कलहायते, तत्राह—अस्य काञ्चनेन सौवर्णेन पत्रिणा शरेण किमिव । न किञ्चित्प्रयोजनमस्तीत्यर्थः । परन्तु केवलं विलङ्घनं व्यतिक्रमं न सहते । नायं शरलुब्धः, किन्त्वाधिक्षेपासहिष्णुरित्यर्थः । अत्र प्रथमार्धे समृद्धिमद्वस्तुवर्णनादुदात्तालंकारः ॥ ५५ ॥

**हिन्दी—**इन किरातराजके पास घोड़ोंकी सान, हाथियोंका उत्पत्ति स्थान जंगल, प्रचुर रत्नसमूह भी हैं । उनके लिए सुनहला बाण क्या चीज है ? वे खाली उल्लंघानको सहन नही करते हैं ॥ ५५ ॥

नन्वीदृग्लुब्धः किमुपकर्ता, तत्राह—
सावलेपमुपलिप्सिते परैरभ्युपैति विकृतिं रजस्यपि।
अर्थितस्तु न महान्समीहते जीवितं किमु धनं धनायितुम् ॥ ५६ ॥

**मल्लि०—**सावलेपमिति । महानयं रजस्यपि धूलावपि परैः सावलेपं सगर्वम् । उपलिप्सित उपलन्धुमिष्टे जिघृक्षिते सति विकृतिमभ्युपैति । प्रकुप्यतीत्यर्थः । अर्थितो याचितस्तु जीवितं धनायितुं धनीकर्तुम् । क्यङन्तात्तुमुन् । न समीहते

त्रयोदशः सर्गः। २९३

नोत्सहते । जीवितमप्यात्मनो नेच्छति । किंत्वर्थितः प्रयच्छतीत्यर्थः । तर्हि धनं किम् । धनमात्मन एषितुं धनायितुमिति विग्रहः । अत्र इच्छामात्रमर्थः, अन्यथा धनमित्यनेन पौनरुक्त्यं स्यात् । 'सुप आत्मनः क्यच्' । 'अशनायोदन्याधनाया- बुभुक्षापिपासागर्धेषु' इति निपातनादाकारः ॥ ५६ ॥

हिन्दी—महापुरुष हमारे स्वामी अन्य पुरुषोंके घमण्डके साथ धूल भी लेना चाहनेपर विकारको प्राप्त होते हैं (क्रुद्ध हो जाते हैं)। दूसरेसे प्रार्थना करनेपर वे अपने जीवनकी भी इच्छा नहीं करते हैं धनकी तो क्या बात है ? ॥ ५६ ॥

उक्तमर्थं निगमयति— तत्तदीयविशिखातिसर्जनादस्तु वां गुरु यदृच्छयागतम् । राघवप्लवगराजयोरिव प्रेम युक्तमितरेतराश्रयम् ॥ ५७ ॥

मल्लि०—तदिति । तत् तस्मात् तदीयविशिखस्यातिसर्जनात् वां युवयोः । 'षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्वानावौ' इति वामादेशः । राघवप्लवगराजयोः रामसुग्रीव- योरिव यदृच्छया दैवादागतं गुरु महत् युक्तमनुरूपम् । इतरेतराश्रयमन्योन्यविषयं प्रेम सख्यम् । अस्तु ॥ ५७ ॥

हिन्दी—अतः हमारे स्वामीके बाणको लौटा देनेसे आप दोनोंका रामचन्द्र और सुग्रीवके समान दैवगतिसे आया हुआ योग्य परस्परका प्रेम हो जायगा ॥ ५७ ॥

ननु शरलोभान्मिथ्याभियुज्यस इत्याह— नाभियोक्तुमनृतं त्वमिष्यसे, कस्तपस्विविशिखेषु चादरः ? । सन्ति भूभृति शरा हि नः पदे ये पराक्रमवसूनि वज्रिणः ॥ ५८ ॥

मल्लि०—नेति । त्वमनृतं मिथ्याऽभियोक्तुमभ्याख्यातुम् । ब्रूवोऽर्थग्रहणाद् द्विकर्मकता । 'मिथ्याभियोगोऽभ्याख्यानम्' इत्यमरः । अस्माभिरिति शेषः । नेष्यसे नेष्टोऽसि । कुतः । तपस्वी मुनिः शोच्यश्च 'मुनिशोच्यौ तपस्विनौ' इति शाश्वतः । तस्य, विशिखेषु क आदरः कास्था । न काचिदित्यर्थः । हि यस्मात्, नोऽस्माकं भूभृति शैले परेऽन्येऽपि शराः सन्ति, ये शरा वज्रिणः शक्रस्य पराक्रम- वसूनि पराक्रमधनानि । शौर्यसर्वस्वभूता इत्यर्थः । 'वज्रि' ग्रहणाद्वज्रादप्यतिरिक्ता इति सूच्यते । अत्र शरेषु पराक्रमसाधनेषु पराक्रमरूपेण वस्तु व्यज्यते ॥ ५८ ॥

हिन्दी—आप हमलोगोंसे मिथ्या अभियोग लगानेके लिए नहीं चाहे गये हैं,

२९४	किरातार्जुनीयम्

तपस्वी ( मुनि और शोचनीय ) पुरुषके बाणोंमें क्या आदर है ? क्योंकि हमलोगोंके पर्वतमें और भी बाण हैं, जो कि इन्द्रके पराक्रमके धनस्वरूप हैं ॥ ५८ ॥

अथ ते शरापेक्षा चेत्तर्हि तथोच्यतामित्याह—

मार्गणेरथ तव प्रयोजनं, नाथसे किमु पतिं न भूभृतः ? ।
त्वद्विधं सुहृदमेत्य सोऽर्थिनं किं न यच्छति विजित्य मेदिनीम् ॥ ५९ ॥

मल्लि०—मार्गणेरिति । अथ उत तव मार्गणैः शरैः प्रयोजनं कृत्यं यदि भूभृतो गिरेः पतिं प्रभुं किमु न नाथसे किमिति न याचसे । 'नाथृ नाथू याच्ञोपतापैश्वर्याशीःषु' इति धातोर्लट् । न च याच्ञाभङ्गशङ्का कार्येत्याह—त्वदिति । सोऽस्मत्स्वामी तवेव विधा प्रकारो यस्य तं त्वद्विधं त्वादृशम् । महानुभावमित्यर्थः । तथापि सुहृदं मित्रभूतम्, अर्थिनमेत्य लब्ध्वा मेदिनीं विजित्य न यच्छति न ददाति किम् । किं तु दास्यत्येव । किं पुनः शरानिति भावः ॥ ५९ ॥

हिन्दी—( हे महोदय ! ) अथवा आपको बाणोंका प्रयोजन है तो पर्वतके पति हमारे स्वामीसे क्यों नही मागते हैं ? आप जैसे याचक मित्रको पाकर पृथिवीको ही जीतकर क्या नहीं देंगे ? ॥ ५९ ॥

यदुक्तम्-'त्वद्विधम्' ( श्लो० ५९ ) इत्यादि, तत्रोपपत्तिमाह—

तेन सूरिरुपकारिताधनः कर्तुमिच्छति न याचितं वृथा ।
सीदतामनुभवन्निवार्थिनां वेद यत्प्रणयभङ्गवेदनाम् ॥ ६० ॥

मल्लि०—तेनेति । तेन कारणेन सूरिर्विद्वान् अत एव, उपकारिताधन उपकारकत्वमात्रधनः स किरातभूपतिः । याचितं याच्ञां वृथा व्यर्थं कर्तुं नेच्छति । कुतः यत् येन कारणेन सीदतां क्लिश्यतामार्थिना प्रणयभङ्गवेदनां याच्ञाभङ्गदुःखं स्वयमनुभवन्निव वेद वेत्ति । अतो न वैकल्यशङ्का कार्येत्यर्थः ॥ ६० ॥

हिन्दी—इस कारणसे विद्वान् अत एवउपकारकत्व ही जिनका धन है ऐसे किरातराज, याचनाको व्यर्थ करना नहीं चाहते हैं, क्योंकि पीडित होते हुए याचनाकारी जनोंके याचनाभङ्गसे होनेवाले दुःखको वे जानते हैं ॥ ६० ॥

ननु स्वयंग्राहिणः किं याच्ञादैन्यं तत्राह—

शक्तिरर्थपतिषु स्वयंग्रहं प्रेम कारयति वा निरत्ययम् ।
कारणद्वयमिदं निरस्यतः प्रार्थनाऽधिकबले विपत्कला ॥ ६१ ॥

मल्लि०—शक्तिरिति । अर्थपतिषु विषये शक्तिः सामर्थ्यं स्वयंग्रहं स्वाभ्यनुज्ञां

त्रयोदशः सर्गः	२९९

विनां ग्रहणं कारयति। यद्वा,–निरत्ययमपराधेष्वविकारि निर्वाधं प्रेम कर्तुं स्वयं- ग्रहं कारयति। प्रबलः प्रियो वा परस्य धनं स्वयं गृह्णातीत्यर्थः। अन्यथा दोष- माह-इदं पूर्वोक्तं कारणद्वयं निरस्यतस्त्यजतः। पुंस इति शेषः। अधिकबले प्रबले विषये प्रार्थना तद्धनजिघृक्षा विपत्फलानर्थफलका। अशक्तस्याप्रियस्य सतः प्रबल- धनग्रहणाशा फणिशिरोमणिग्रहणसाहसवदनर्थाय कल्पत इत्यर्थः॥ ६१॥

हिन्दी — धनियोंमें सामर्थ्य स्वामीकी आज्ञाके बिना ही धनका ग्रहण कराता है अथवा अपराधमें विकार-रहित बाधारहित प्रेम धनका ग्रहण कराता है, इन दो कारणोंको त्याग करनेवाले पुरुषके धन ग्रहणकी इच्छा विपत्तिरूप फलवाली होती है॥ ६१॥

ननु शास्त्रार्थसंपत्त्या शक्तत्वाभिमानः, तत्राह--

अस्त्रवेदमधिगम्य तत्त्वतः कस्य चेह भुजवीर्यशालिनः। जामदग्न्यमपहाय गीयते तापसेषु चरितार्थमायुधम्॥ ६२॥

मल्लि०—अस्त्रवेदमिति। इह जगति तापसेषु तपस्विनां मध्ये। 'यतश्च निर्धारणम्' इति सप्तमी। जमदग्नेरपत्यं पुमान् जामदग्न्यः। गर्गादिभ्यो यञ्। तम्, अपहाय। परशुरामं विनेत्यर्थः। अस्त्रवेदं तत्त्वतोऽधिगम्य। भुजवीर्येण शालन्त इति भुजवीर्यशालिनः। उभयसंपन्नस्येत्यर्थः। शालनक्रियापेक्षया समान- कर्तृकत्वात् क्त्वानिर्देशः। कस्य चायुधं चरितः प्राप्तोऽर्थो येन तत् चरितार्थं सार्थकं गीयते। न कस्यापीत्यर्थः। अतस्त्वमपि तापसत्वादकिंचित्करस्य तेन सह सख्य- मेव मुख्यमिति भावः॥ ६२॥

हिन्दी—(हे महोदय!) इस लोकमें तपस्वियोंके मध्यमें परशुरामको छोड़- कर धनुर्विद्याको तत्त्वके साथ पाकर बाहुपराक्रमसे शोभित किस पुरुषका आयुध चरितार्थ होकर गाया जाता है?॥ ६२॥

ननु युष्मन्मृगवधशरहरणाभ्यां द्रोहिणो मम तेन कथं सख्यं स्यादित्याशङ्क्य सत्यं तथापि तावन्मृगवधापराधः क्षमिष्यत इत्याह--

अभ्यधायि मुनिचापलात्त्वया यन्मृगः क्षितिगतेः परिग्रहः। अक्षमिष्ट सदयं प्रमाद्यतां संवृणोति खलु दोषमज्ञता॥ ६३॥

मल्लि०—अभ्यधायीति। त्वया मुनिचापलात्। ब्राह्मणचापल्यादित्यर्थः। क्षितिपतेरस्मत्स्वामिनः। परिगृह्यत इति परिग्रहः। तेन स्वीकृत इत्यर्थः। 'परि-

२९६	किरातार्जुनीयम्

ग्रहः परिजने पत्न्यां स्वीकारमूलयोः ।' इति विश्वः । यन्मृगोऽभ्यघानि अभिहत इति । हन्तेः कर्मणि लुङ् । तद् हननम् । अयमस्मत्स्वामी । अक्षमिष्ट सोढवानेव । तथा हि—प्रमाद्यताम्, अविमृश्यकारिणामित्यर्थः । दोषमपराधम् । अज्ञताऽज्ञानिता संवृणोति आच्छादयति । नाऽस्यापराधो गण्यत इत्यर्थः ॥ ६३ ॥

हिन्दी—( हे महोदय ! ) आपने ब्राह्मणजातिकी चञ्चलतासे हमारे स्वामीसे स्वीकृत जिस जानवर ( वराह ) को मार डाला है, उस हत्याको हमारे स्वामीने सहन कर लिया है, क्योंकि प्रमाद करनेवालोंके अपराधको अज्ञता छिपा देती है ॥ ६३ ॥

अथ सुहृद्भावेन हितमुपदिशति—

जन्मवेषतपसां विरोधिनीं मा कृथाः पुनरमूमपक्रियाम् ।
आपदेत्युभयलोकदूषणी वर्तमानमपथे हि दुर्मतिम् ॥ ६४ ॥

**मल्लि०—**जन्मेति । जन्म सत्कुलप्रसूतिः, वेषो जटावल्कलादिः, तपो नियमः, तेषां विरोधिनीं विरुद्धाम् । अमूमेवंविधाम् । अपक्रियामपकारम् । पुनः । इतः परमित्यर्थः । मा कृथाः मा कुरु । करोतेः कर्तरि माङि लुङ् । 'वयोवृद्धधर्मवाग्वेषश्रुताभिनयकर्मणाम् । आचरेत्सदृशीं वृत्तिमजिह्यामशठां तथा ॥' इति स्मरणात् । उक्तवैपरीत्ये दोषमाह—आपदिति । हि यस्मात् अपथे वर्तमानं दुर्मतिम् । पुरुषमिति शेषः । उभौ लोकौ दूषयति हन्तीति उभयलोकदूषणी । 'तद्धितार्थ-'त्यादिनोत्तरपदसमासः । आपत् । एति प्राप्नोति । समासविषय 'उभ' शब्दस्थाने 'उभय' शब्दप्रयोग एव साधुः । यदाह कैयटः—'उभादुदात्तो नित्य'मिति नित्यग्रहणस्येदं प्रयोजनं वृत्तिविषय 'उभ' शब्दस्य प्रयोगो मा भूत, 'उभय' शब्दस्यैव रूपं यथा स्यादित्युभयत्रेत्यादि भवति' इति ॥ ६४ ॥

**हिन्दी—**उत्तमवंशमें उत्पत्ति, जटावल्कल आदि वेष और तपस्या इनके विरुद्ध इस प्रकारके अपकारको अबसे मत कीजिए, क्योंकि अमार्गमें वर्तमान दुर्बुद्धिवाले पुरुषको यह लोक और परलोक दोनों लोकोंको दूषित करनेवाली आपत्ति प्राप्त होती है ॥ ६४ ॥

यदुक्तम् 'अभ्यघानि' ( श्लो० ६३ ) इति, तदेव स्फुटयति—

यष्टुमिच्छसि पितॄन् सांप्रतं संवृतोऽर्चिचयिषुर्दिवौकसः ।
दातुमेव पदवीमपि क्षमः किं मृगेऽङ्ग ! विशिखं न्यदीविशः ? ॥ ६५ ॥

त्रयोदशः सर्गः २९७

मल्लि०—यष्टुमिति । सांप्रतं संप्रति । 'संप्रतोदानीमधुना सांप्रतं तथा' । इत्यमरः । पितॄन् कव्यवाडादीन् यष्टुमर्चयितुं नेच्छसि । यतः, संवृत एकान्ते 'स्थितः । तथा, दिवौकसो देवान् । अचिचयिषुरप्यर्चयितुमिच्छुरपि नासि । अतो न पित्र्यर्थं हिंसा, नापि देवतार्था । तदाराधने तद्विहितत्वादिति भावः । अथ 'सर्वत आत्मानं गोपायेत' इति श्रुतेरात्मरक्षार्थमिति चेन्नेत्याह--दातुमिति । हे अङ्ग ! पदवीं मार्गं दातुमेव । न तु हन्तुम्, मुनित्वादिति भावः । क्षमोऽपि योग्यः सन्नपि । किं किमर्थं मृगे विशिखं न्यवीविशो निवेशितवान् । विशतेर्ण्यन्ताल्लुङ् । अभिधावतो मृगादपसरणेनैवात्मरक्षणे कर्तव्ये यदवधीस्तच्चापलमेव । 'न हिंस्यात्सर्वा भूतानि' इति श्रुतिनिषेधादिति भावः ॥ ६५ ॥

हिन्दी—इस समय आप कव्यवाट् आदि पितरोंका श्राद्ध करना नहीं चाहते हैं, एकान्तमें रहकर आप देवताओंकी पूजा करना भी नहीं चाहते हैं, हे महोदय ! मार्ग देनेके लिए ही योग्य होते हुए भी किस कारणसे आपने वराहपर बाण छोड़ दिया ? ॥ ६५ ॥

किं बहुना, परमार्थः श्रूयतामित्याह-- सज्जनोऽसि विजहीहि चापलं, सर्वदा क इव वा सहिष्यते । वारिधीनिव युगान्तवायवः क्षोभयन्त्यनिभृता गुरून्नपि ॥ ६६ ॥

मल्लि०—सज्जन इति । सज्जनोऽसि । अत एव चापलं चपलस्य कर्म विजहीहि त्यज । जहातेर्लोट् । 'आ च हौ' इतीकारः । सर्वदा क इव वा को वा सहिष्यते । 'इव' शब्दो वाक्यालंकारे । 'वा' शब्दोऽवधारणे । असहने कारणमाह—वारिधीनिति । अनिभृताश्चपलाः पुनःपुनरकार्यकारिणो गुरून् धर्मयुक्तानपि । अन्यत्र,-विशालानपि । युगान्तवायवः प्रलयपवना वारिधीनिव समुद्रानिव क्षोभयन्ति । उपमानुप्राणितोऽयमर्थान्तरन्यासः ॥ ६६ ॥

हिन्दी--(हे महोदय !) आप सज्जन हैं इस कारणसे चञ्चलकर्म छोड़ दीजिए, सर्वदा कौन-सा पुरुष सहन करेगा ? क्योंकि जैसे प्रलय समयके वायुगण समुद्रोंको क्षुब्ध करते हैं वैसे ही चञ्चलपुरुष धर्मयुक्तोंको भी क्षुब्ध कर देते हैं ॥ ६६ ॥

नन्वयं किरातः क्षुभितः किं करिष्यति, तत्राह-- अस्त्रवेदविदयं महीपतिः, पर्वतीय इति माऽवजोगणः । गोपितुं भुवमिमां मरुत्वता शैलवासमनुनीय लम्भितः ॥ ६७ ॥

२१८ किरातार्जुनीयम्

मल्लि०—अस्येति । अयं महीपतिः । अस्त्रवेदवित् । निग्रहानुग्रहसमर्थ इति भावः । अतः पर्वते भवः पर्वतीयः । 'पर्वताच्च' इति छप्रत्ययः । इति हेतोः माऽवजीगणः । वनेचरबुद्ध्या माऽवज्ञासीरित्यर्थः । गणयतेर्माङि लुङ् । 'ईं च गणः' इतोकारः । नन्वीदृशश्चेत्किमर्थमिह वने वसति, तत्राह—गोपितुमिति । मघवता इन्द्रेण । इमां भुवं गोपितुं रक्षितुम् । 'आयादय आर्धधातुके वा' इति विकल्पात् 'गुपूपे-'त्यादिना न आयप्रत्ययः । अनुनीय प्रार्थ्य, शैलवासं लम्भितः प्रापितः 'ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मणः' इति वचनादणि कर्तुः कर्मणि क्तः । 'गतिबुद्धी-'त्या- दिनाऽपि कर्तुः कर्मत्वम् ।। ६७ ।।

हिन्दी—(हे महोदय !) ये किरातराज अस्त्रविद्या जाननेवाले हैं। पर्वतमें रहनेवाला समझकर इनकी आप अवज्ञा मत करें। क्योंकि इन्द्रने इस पर्वतभूमिकी रक्षा करनेके लिए प्रार्थना करके इनका पर्वतवास कराया है ॥ ६७ ॥

उपसंहरति— तत्तितिक्षितमिदं मया मुनेरित्यवोचत वचश्चमूपतिः । बाणमत्रभवते निजं दिशन्नाप्नुहि त्वमपि सर्वसंपदः ॥ ६८ ॥

मल्लि०—तदिति । तत् तस्मान्मुनिचापलात् । मुनेः सम्बन्धि इदं मृगवध- रूपमागो मया तितिक्षितं सोढम्, इति वचश्चमूपतिरवोचत् । शरद्रोहस्य प्रत्यर्पणमेव प्रतीकार इत्याह-अत्रभवते पूज्याय स्वामिने । अत्रभवान् व्याख्यातः । निजं बाणं तदीयमेव शरं दिशन् प्रत्यर्पयन्, त्वमपि सर्वसंपद आप्नुहि । सत्वेनेति भावः ।६८।

हिन्दी—'मुनिकी चञ्चलतासे किये गये वराहका हत्यारूप अपराध मैंने सह लिया है' ऐसा वचन किरातसेनापतिने कहा है। हमारे स्वामीको उनका बाण लौटाते हुए आप समस्त सम्पत्तियोंको प्राप्त कर लीजिए ॥ ६८ ॥

ननु महामेतत्सख्यमेव न रोचते, किं पुनस्तन्मूलाः संपदस्तत्राह— आत्मनीनमुपतिष्ठते गुणाः संभवन्ति विरमन्ति चापदः । इत्यनेकफलमाजि मा स्म भूर्दापिता कथमिवार्यसंगमे ॥ ६९ ॥

मल्लि०—आत्मनीनमिति । आत्मने हितं आत्मनीनम् । 'आत्मन्विश्वजनभोगो- त्तरपदात्खः' । उपतिष्ठते संगच्छते । 'उपाद् देवपूजासंगतिकरणमित्रकरणपथिषु' इति वक्तव्यादात्मनेपदम् । गुणा विनयादयः संभवन्ति, आपदश्च विरमन्ति ।

त्रयोदशः सर्गः २९९

‘व्याङ्परिभ्यो रमः’ इति परस्मैपदम्। इत्यनेकफलभाजि नानाफलोत्पादक आर्यसंगमे साधुसंगतौ। उचिताऽपेक्षा कथमियं मा स्म भूत्। सर्वथा भवत्येव ॥ ६९ ॥

हिन्दी—अपना हित उपस्थित होता है, विनय आदि गुण उत्पन्न होते हैं और आपत्तियां दूर हो जाती हैं, इस प्रकार अनेक फलवाली सज्जनसंगतिमें अपेक्षा ( परवाह ) क्यों नहीं होगी ? ॥ ६९ ॥

न चायं दूरे वर्तत इत्याह— दृश्यतामयमनोंकहान्तरे तिग्महेतिपृतनाभिरन्वितः । साहिवीचिरिव सिन्धुरुद्धतो भूपतिः समयसेतुवारितः ॥ ७० ॥

मल्लि०—दृश्यतामिति । तिग्महेतिभिस्तीक्ष्णायुधाभिः। 'हेतिर्ज्वालास्त्रसूर्याशुषु' इति हेमचन्द्रः । पृतनाभिर्वाहिनीभिः । 'वाहिनी पृतना चमूः' इत्यमरः । अन्वितो भूपतिः । साह्वयः ससर्पा वीचयो यस्य स सिन्धुः समुद्र इवोद्धतः । किंतु समयो मर्यादा सेतुरिव स समयसेतुस्तेन वारितः सन्। हस्तेन निर्दिशन्नाह—अयमनोक- हान्तरे द्रुमान्तर्धाने । वर्तत इति शेषः । दृश्यताम् । 'अनोकहः कुटः शालः पलाशो द्रुद्रुमागमाः' । इत्यमरः ॥ ७० ॥

हिन्दी—( हे महोदय ! ) तीक्ष्ण हथियारोंवाली सेनाओंसे युक्त किरातपति, सर्पोंवाली तरङ्गोंसे युक्त समुद्रके समान उद्धत हैं, किन्तु मर्यादारूप सेतु ( पुल ) से निवारण किये जाते हुए ये वृक्षोंके मध्यमे ही रह रहे हैं, आप इनको देख लें ॥७०॥

अथास्य विज्ञापनमेवाह— सज्यं धनुर्वहति योऽहिपतिस्थवीयः स्थेयाञ्जयन्हरितुरंगमकेतुलक्ष्मीम् । अस्यातुकूलय मतिं मतिमन्ननेन सख्या सुखं समभियास्यसि चिन्तितानि ॥७१॥

इति भारविकृतौ महाकाव्ये किरातार्जुनीये त्रयोदशः सर्गः ।

---

मल्लि०—सज्यमिति । स्थेयान् स्थिरतरः । 'प्रियस्थिरे'—त्यादिना स्थादेशः । यश्चभूपतिः । हरितुरङ्गमकेतोरिन्द्रध्वजस्य लक्ष्मीं शोभां जयन् । अहिपतिः शेष इव स्थवीयः स्थूलतरम् । 'स्थूलदूरे'—त्यादिना पूर्वगुणयणादिपरलोपौ । सह

३०० | किरातार्जुनीयम्

ज्यया सज्यं धनुर्वहति । हे मतिमन् ! अस्य चमूपतेः मतिमनुकूलयानुकूलां कुरु । सख्यं कुर्वित्यर्थः । मतिमत्तायाः फलमेतदिति भावः । कुतः । सख्याऽनेन चमूपतिना हेतुना सुखमकलेशेन चिन्तितानि मनोरथान् समभियास्यसि प्राप्स्यसि । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ७१ ॥

हिन्दी—( हे महोदय ! ) अत्यन्त स्थिर जो किरात-सेनापति इन्द्रके ध्वज-की शोभाको जीतते हुए शेषनागके समान अत्यन्त स्थूल प्रत्यञ्चा चढ़ाये गये धनुको धारण करते हैं। हे बुद्धि-सम्पन्न ! आप इनकी बुद्धिको अपने अनुकूल कीजिए, मित्र इन किरातराजके कारण सुखपूर्वक आप चाहे गये मनोरथोंको पूर्ण कर लेंगे ॥ ७१ ॥

इति श्रीमद्दाकविभारविकृते किरातार्जुनीयमहाकाव्ये त्रयोदशः सर्गः ।

---

चतुर्दशः सर्गः

ततः किरातस्य वचोभिरुद्धतैः पराहता शैल इवार्णवाम्बुभिः ।
जहौ न धैर्यं कुपितोऽपि पाण्डवः, सुदुग्रहान्तःकरणा हि साधवः ॥ १ ॥

मल्लि०—तत इति । ततः किरातवाक्यानन्तरम् उद्धतैः प्रगल्भैः किरातस्य वचोभिः । अर्णवाम्बुभिः शैल इव पराहतोऽभिहतोऽत एव कुपितोऽपि पाण्डवो धैर्यं निर्विकारचित्तत्वं न जहौ न तत्याज । उत्पन्नमपि कोपं स्तम्भयामासेत्यर्थः । तथा हि—साधवः सज्जनाः सुदुर्ग्रहं सुष्ठु दुरासदमप्रतिकुप्यमन्तःकरणं येषां ते सुदुर्ग्रहान्तःकरणा हि । अर्थान्तरन्यासः ॥ १ ॥

हिन्दी—उसके बाद किरातके उद्धत वचनोंसे समुद्रके जलसे ताडित पर्वतके समान, कुपित होकर भी अर्जुनने धैर्यका परित्याग नहीं किया, क्योंकि सज्जनलोग दुर्ग्रह ( दुष्प्राप्य ) चित्तवृत्ति वाले होते हैं ॥ १ ॥

चतुर्दशः सर्गः ३०१

सलेशमुल्लिङ्गितशात्रवेङ्गितः कृती गिरां विस्तरतत्त्वसंग्रहे।
अयं प्रमाणीकृतकालसाधनः प्रशान्तसंरम्भ इवाददे वचः॥ २ ॥

मल्लि०—सलेशमिति । सह लेशैः सलेशं सकलं यथा, उल्लिङ्गितमुद्भूत-लिङ्गं कृतम् । लिङ्गैस्तद्वाक्यभङ्गिभिरेव सम्यगवगतमित्यर्थः । शत्रुरेव शात्रवः । स्वार्थेऽण्प्रत्ययः । तस्य इङ्गितमभिप्रायस्तदुल्लिङ्गितं येन सः । गिरां वाचां सम्बन्धिनि विस्तरे तत्त्वसंग्रहेऽर्थसंक्षेपे । वैभाषिको द्वन्द्वैकवद्भावः । कृती कुशलः प्रमाणीकृतं प्रधानीकृतं काल एव साधनं येन सः । अवसरोचितं विवक्षुरित्यर्थः । अयं पाण्डवः प्रशान्तसंरम्भः क्षोभरहित इव वच आददे । उवाचेत्यर्थः ॥ २ ॥

हिन्दी—समस्तरूपसे वाक्यभङ्गिसे शत्रुके अभिप्रायको जानकर वचनसमूहके अर्थसंक्षेपमें कुशल होकर समय रूप साधनको प्रधान मानते हुए अर्जुन क्षोभरहितसे होकर बोलने लगे ॥ २ ॥

सान्त्वपूर्वकमेवाह—
विविक्तवर्णाभरणा सुखश्रुतिः प्रसादयन्ती हृदयान्यपि द्विषाम् ।
प्रवर्तते नाकृतपुण्यकर्मणां प्रसन्नगम्भीरपदा सरस्वती ॥ ३ ॥

मल्लि०—विविक्तेति । विविक्ताः संयोगादिना अश्लिष्टाः स्फुटोच्चारिता वर्णा अक्षराण्येव आभरणानि यस्याः सा । अन्यत्र तु,—विविक्तानि शुद्धानि वर्णो रूपमाभरणानि च यस्याः सा । 'वर्णो द्विजादौ शुक्लादौ' 'स्तुतौ वर्णे तु चाक्षरे' इत्युभयत्राप्यमरः । सुखा श्रुतिः श्रवणं यस्याः सा सुखश्रुतिः । श्राव्येत्यर्थः । अन्यत्र,—श्रूयत इति श्रुतिर्वाक् । सा सुखा यस्याः सा । मञ्जुभाषिणीत्यर्थः । द्विषामपि हृदयानि प्रसादयन्ती । किं पुनः सुहृदामिति भावः । प्रसन्नानि वाचकानि गम्भीराणि अर्थगुरूणि च पदानि सुप्तिङन्तरूपाणि यस्याः सा । अन्यत्र तु,—प्रसन्ना विमला गम्भीरपदाऽलसचराणा सरस्वती वाक्, स्त्रीरत्नं च । तथा चोक्तम्—'सरस्वती सरिद्भेदे गोवाग्देवतयोरपि । स्त्रीरत्ने च' इति । न कृतं पुण्यकर्म यैस्तेषां न प्रवर्तते न प्रसरति । किं तु सुकृतिनामेवेत्यर्थः । भवद्वाणी चैवंविधेति धन्यो भवानिति भावः । अत्र काचिन्नायिका वाग्देवता च प्रतीयते । तत्रादौ समासोक्तिरलंकारः । विशेषणमात्रसाम्येनाप्रस्तुतप्रतीतेः । अत एव न श्लेषः ॥ ३ ॥

हिन्दी—संयोग आदिसे अश्लिष्ट स्पष्ट उच्चारण किये गये अक्षररूप भूषण-वाली, दूसरे पक्षमें—शुद्ध रूप और आभरणवाली, सुननेके योग्य, दूसरे पक्षमें—

३०२ किरातार्जुनीयम्

मधुरभाषिणी, शत्रुओंके हृदयको भी प्रसन्न करनेवाली दूसरे पक्षमें—प्रसाद्युक्त और गम्भीर (अर्थगौरवयुक्त) पदोंवाली वाणी, दूसरे पक्षमें—स्त्रीरत्न पुष्यद्वयं का अनुष्ठान न करनेवालोंकी प्रकट नहीं होती है ॥ ३ ॥

भवन्ति ते सभ्यतमा विपश्चितां, मनोगतं वाचि निवेशयन्ति ये।
नयन्ति तेष्वप्युपपन्ननैपुणा गभीरमर्थं कतिचित्प्रकाशताम् ॥ ४ ॥

मल्लि०—भवन्तीति। ते पुरुषा विपश्चितां विदुषाम्। 'विद्वान्विपश्चिद्दोषज्ञः' इत्यमरः। मध्ये सभ्यतमाः सभायां साधुतमा निपुणतमाः। 'साधुः समर्थो निपुणश्च' इति कारिकायाम्। भवन्ति। ये मनोगतं मनसा गृहीतं अर्थं वाचि निवेशयन्ति। वाचोद्गिरन्तीत्यर्थः। तेषु वक्तृष्वप्युपपन्ननैपुणाः सम्भावितकौशलाः कतिचिदेव गभीरं निगूढमर्थं प्रकाशतां स्फुटतां नयन्ति। लोके तावज्ज्ञातार एव दुर्लभाः, तत्रापि वक्तारः, तत्रापि निगूढार्थप्रकाशकाः। त्वयि सर्वमस्तीति स्तुतिः। वनेचरवाक्यरहस्यं ज्ञातमिति स्वयमपि तादृश एवेति हृदयम् ॥ ४ ॥

हिन्दी—जो मनसे ग्रहण किये गये अर्थको वचनसे प्रतिपादन करते हैं वे विद्वानोंमें अत्यन्त निपुण होते हैं। ऐसे वक्ताओंमें भी नैपुण्ययुक्त कुछ ही विद्वान् गम्भीर अर्थको स्फुटरूपसे प्रकाशित कर देते हैं ॥ ४ ॥

स्तुवन्ति गुर्वीमभिधेयसम्पदं, विशुद्धिमूक्तेरपरे विपश्चितः।
इति स्थितायां प्रतिपूरुषं रुचौ, सुदुर्लभाः सर्वमनोरमा गिरः ॥ ५ ॥

मल्लि०—स्तुवन्तीति। किं च, केचिद्गुर्वीं महतीमभिधेयसंपदमर्थसंपत्तिं स्तुवन्ति। अपरे विपश्चित उक्तेः शब्दस्य विशुद्धिं सामर्थ्यं स्तुवन्ति। इति प्रतिपूरुषं रुचौ प्रीतौ स्थितायां अवस्थितायां सर्वमनोरमाः सर्वेषां शब्दार्थरुचीनां पुंसां मनोरमा गिरः सुदुर्लभाः। त्वद्गिरस्तु सर्वमनोरमा उक्तसर्वगुणसम्पत्तेरिति भावः।

हिन्दी—कुछ विद्वान् गौरवपूर्ण अर्थ-सम्पत्तिकी स्तुति (तारीफ) करते हैं तो अन्य विद्वान् शब्द सामर्थ्यकी प्रशंसा करते हैं इस तरह प्रत्येक पुरुषमें रुचिकी भिन्नता होनेपर सबके मनमें मधुर प्रिय वाणी अतिशय दुर्लभ है ॥ ५ ॥

समस्य संपादयता गुणैरिमां त्वया समारोपितभार, भारतीम्।
प्रगल्भमात्मा धुरि धुर्यं वाग्मिनां वनेचरेणापि सताधिरोपितः ॥ ६ ॥

मल्लि०—समस्येति। धुरं वहतीति धुर्यस्तत्संबोधने हे धुर्य! हे कार्यनिर्वाहक! 'धुरो यड्ढकौ' इति यत्प्रत्ययः। अत एव समारोपितभार हे स्वामिना

चतुर्दशः सर्गः । ३०३

निहितसंध्यादिकार्यभार ! तदाह मनुः- 'दूते संधिविपर्ययो' इति । इमां 'शान्तता-विनययोगी'त्यादिकां भारतीं वाचं गुणैर्विविक्तवर्णत्त्वादिभिः समस्य संयोज्य प्रगल्भं निर्भीकं यथा तथा संपादयता रचयता । व्याहरतेत्यर्थः । त्वया वनेचरेणा-पीत्यर्थः । सता 'अपि' शब्दो विरोधद्योतनार्थम् । आत्मा स्वयं वाग्मिना वाचो युक्तिपटूनाम् । 'वाचोयुक्तित्पटुर्वाग्मी' इत्यमरः । 'वाचो ग्मिनिः' इति मत्वर्थीयो ग्मिनिप्रत्ययः, धुरि अग्रेऽधिगोपितः । स्थापित इत्यर्थः । 'रुहः पोऽन्यतरस्याम्' इति पकारः । अत्र मनुः-'वपुष्मान्मतिमान्वाग्मी दूतो राज्ञः प्रशस्यते' इति ॥ ६ ॥

हिन्दी — हे कार्यभार-निर्वाहक ! ऐसी वाणीको गुणोंसे संयुक्त कर निर्भय होकर कहनेवाले तुमने किरात होते हुए भी अपनेको वाक्यकुशलोंके आगे स्थापित कर दिया है ॥ ६ ॥

वाग्मितामेवाह— प्रयुज्य सामाचरितं विलोभनं भयं विभेदाय धियः प्रदर्शितम् । तथाभियुक्तञ्च शिलीमुखाथिना यद्येतरन्न्याय्यमिवावभासते ॥ ७ ॥

मल्लि०—प्रयुज्येति । 'शान्तता विनययोगी'त्यादिना साम सान्त्वम् । 'साम सान्त्वमुभे समे' इत्यमरः । प्रयुज्य नियुज्य विलोभनं प्रलोभनं 'मित्रमिष्टम्' इत्यादिनाऽऽचरितं संपादितम् । तथा धियो बुद्धेर्विभेदाय व्यामोहनार्थम् 'शक्तिन-रथपंक्तिषु' इत्यादिना भयं प्रदर्शितम् । किंच, शिलीमुखाथिना । न तु न्यायाथि-नेति भावः । त्वयेति शेषः । 'नाभियोक्तुम्' ( १३।५८ ) इत्यादिना तथाऽभियुक्तं कथितं यद्येतरत् न्यायादन्यत् । अन्याय्यमित्यर्थः । न्याय्यं न्यायादनपेतमिवाव-भासत इत्युपमा । अनेन वाग्मिनामग्रेसरोऽसीति भावः ॥ ७ ॥

हिन्दी —( हे वनेचर ! ) तुमने सामनयका प्रयोगकर प्रलोभन और बुद्धिका भेद करनेके लिए भयको भी प्रदर्शन किया है, इस प्रकार बाणको चाहनेवाले तुमने ऐसा वाक्य कहा है जिससे कि अन्याययुक्त वचन भी न्याययुक्त-सा प्रतीत होता है ॥ ७ ॥

अतः किमत आह— विरोधि सिद्धेरिति कर्तुमुद्यतः स वारितः किं भवता न भूपतिः । हिते नियोज्यः खलु भूतिमिच्छता सहायनाशेन नृपोऽनुजीविना ॥ ८ ॥

मल्लि०—विरोधीति । किंतु सिद्धेः फलस्य विरोधि विघातकमिति इदमस्म-

३०४	किरातार्जुनीयम्

दास्कन्दनरूपं कर्म कर्तुमुद्यतः स भूपस्तमहोपतिर्भवता। धूर्येणेति भावः। कि न वारितो न निवारितः। निवारणे हेतुमाह—भूतिमिच्छता इहामुत्र च श्रेयोऽर्थिना सहचरितावर्थनाशौ स्वार्थाऽनर्थौ यस्य तेन सहार्थनाशेन। समानसुखदुःखेनेत्यर्थः। अनुजीविना भृत्येन नृपः स्वामी हिते नियोज्यो नियम्यः खलु। अन्यथा स्वामि-द्रोहपातकी श्रेयसो भ्रष्टः स्यादिति भावः ॥ ८ ॥

हिन्दी—सिद्धिके विरोधी ऐसा कर्म (मेरा अतिक्रमण) करनेको तत्पर उस राजाको तुमने क्यों निवारण नहीं किया? कल्याणकी इच्छा करनेवाले और समान सुख-दुःखका अनुभव करनेवाले भृत्यको राजाको हितमें नियोजन करना चाहिए ॥ ८ ॥

तर्हि नो बाणः क्व गतः, किमत्र वा न्याय्यम्? तत्राह—

ध्रुवं प्रणाशः प्रहितस्य पत्रिणः, शिलोच्चये तस्य विमार्गणं नयः।
न युक्तमत्रार्यजनातिलङ्घनं, दिशत्यपायं हि सतामतिक्रमः ॥ ९ ॥

मल्लि०—ध्रुवमिति। प्रहितस्य प्रयुक्तस्य पत्रिणः शरस्य प्रणाशोऽदर्शनं ध्रुवं निश्चितम्। प्रहितस्येदेदिति भावः। तस्य नष्टस्य पत्रिणः शिलोच्चये शैले। 'अद्रिगोत्रगिरिग्रावाचलशैलशिलोच्चयाः' इत्यमरः। विमार्गणमन्वेषणं नये न्यायः। 'अन्वेषणं विचयनं मार्गणं मृगणा मृगः' इत्यमरः। अत्र विषये आर्यजना-तिलङ्घनं सज्जनव्यतिक्रमो न युक्तम्। हि यस्मात्कारणात् सतामतिक्रमोऽपायमनर्थं दिशति ददाति ॥ ९ ॥

हिन्दी—फेंके गये बाणका अदर्शन निश्चित है, उसका पर्वतमें अन्वेषण करना न्याय है। इस विषयमें सज्जनका लंघन करना उचित नहीं है, क्योंकि सज्जनोंका लंघन अनर्थ करनेवाला होता है ॥ ९ ॥

यदुक्तम् 'हर्तुमर्हसि' (१३।०४) इति, तत्रोत्तरमाह—

अतीतसंख्या विहिता ममाग्निना शिलीमुखाः खाण्डवमत्तुमिच्छता।
अनादृतस्यामरसायकेष्वपि स्थिता कथं शैलजनाशुगे धृतिः ॥ १० ॥

मल्लि०—अतीतेति। खाण्डवमिन्द्रवनम् अत्तुं भक्षयितुम्, इच्छताऽग्निना ममातीतसंख्याः शिलीमुखाः शरा विहिता दत्ताः। खाण्डवदाहेऽक्षयतूणीरदानमुक्तं भारते। अतोऽमरसायकेष्वपि अनादृतस्यादररहितस्य। भावे क्तः। ततो नञा बहुव्रीहिः। मम कथं शैलजनाशुगे किरातबाणे धृतिरास्था स्थिता। न कथंचि-दित्यर्थः। अतो नापहारशङ्का कार्येत्यर्थः ॥ १० ॥

चतुर्दशः सर्गः ३०९

हिन्दी—खाण्डव वनको भक्षण करनेकी इच्छा करनेवाले अग्निदेवने मुझे असंख्य बाण दिये हैं। इस कारणसे देवताओके बाणोंमे भी परवाह न करनेवाले मुझको कैसे किरातके बाणमें भी आस्था होगी? ॥ १० ॥

यदुक्तम् 'स्मर्यते तदनुमताम्' (१३।४२) इत्यादिना सदाचारः प्रमाणमिति तत्रोत्तरमाह—

यदि प्रमाणीवृतमार्यचेष्टितं किमित्यदोषेण तिरस्कृता वयम् । अयातपूर्वा परिवादगोचरं सतां हि वाणी गुणमेव भाषते ॥ ११ ॥

मल्लि०—यदीति। आर्यचेष्टितं सच्चरितं प्रमाणं वृतं यदि। साधुत्वेनाङ्गीकृतं यदीत्यर्थः। तर्हि, अदोषेण दोषाभावेऽपि। 'क्वचित्प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि नञ्समासः' इति भाष्यकारः। उपलक्षणे तृतीया। वयं किमिति तिरस्कृताः। न युक्तमित्यर्थः। हि यस्मात् परिवादगोचरं परनिन्दास्पदम्। अयातपूर्वा सतां वाणी गुणमेव भाषते न दोषम्। अतस्ते मृषादोषभाषिणो न सदाचारप्रामाण्यबुद्धिरिति भावः। पूर्वं न यातेत्ययातपूर्वा। सुप्सुपेति समासः। परत्वात्सर्वनाम्नो निष्ठायाः पूर्वनिपातः। 'स्त्रियाः पुंवत्—' इत्यादिना पुंवद्भावः पुंर्वलिङ्गता च। अर्थान्तरन्यासः ॥ ११ ॥

हिन्दी—सज्जनोंके चरित्रको प्रमाण मानते हो तो दोषके न होनेपर भी क्यों मेरा तिरस्कार किया ? क्योंकि दूसरेकी निन्दाके स्थानमें पहले नहीं गई सज्जनोंकी वाणी गुणको ही कहती है दोषको नहीं ॥ ११ ॥

नन्वप्रत्यक्षा परबुद्धिः कथं दुष्टेति निश्चीयते तत्राह—

गुणापवादेन तदन्यरोपणाद् भृशाधिरूढस्य समञ्जसं जनम् । द्विधेव कृत्वा हृदयं निगूह्तः स्फुरन्नसाधोविवृणोति वागसिः ॥ १२ ॥

मल्लि०—गुणेति। गुणापवादेन विद्यमानगुणापह्नवेन तदन्यरोपणात् तस्माद् गुणादन्यस्य दोषस्याविद्यमानस्यैवारोपणाच्च समञ्जसं जनं सुजनं भृशाधिरूढाया-तिमात्रमाक्रम्य स्थितस्य। अभिक्षिप्तस्येत्यर्थः। कर्तरि क्तः। निगूहतो हृदयं संवृण्वतोऽपि असाधोरनार्यस्य हृदयं कर्म स्फुरन् विलसन् वागेवासिर्द्विधा कृत्वा भित्त्वेव विवृणोति। अतिदुष्टया वाचैवतत्पूर्विकाया बुद्धेरपि दौष्ट्यमनुमीयत इति भावः। वागसिरित्यत्र रूपकं द्विधाकरणरूपकसाधकम् ॥ १२ ॥

हिन्दी—विद्यमान गुणको छिपाकर दोषका आरोप करनेसे सज्जनको अतिशय आक्रमण करके अपने हृदयको छिपानेवाले दुर्जनके हृदयको शोभित होता हुआ वचनरूप खड्ग मानों दो टूक करके प्रकट कर देता है ॥ १२ ॥

२० कि०

३०६	किरातार्जुनीयम्

यदुक्तम्—'आत्मवाति' ( १३।६३ ) इति, तत्रोत्तरमाह—

वनाश्रयाः कस्य मृगाः परिग्रहाः ? शृणाति यस्तान्प्रसभेन तस्य ते।
प्रहीयतामत्र नृपेण मानिता न मानिता चास्ति भवन्ति च श्रियः ॥ १३ ॥

मल्लि०—वनेति । वनाश्रया अत एव मृगाः कस्य परिग्रहाः ? न कस्यापीत्यर्थः । किन्तु यस्तान् मृगान् प्रसभेन बलात्कारेण शृणाति हिनस्ति। 'शॄ हिंसायाम्' इति धातोर्लट् । ते मृगास्तस्य हन्तुः परिग्रहाः परिग्राह्याः, हन्ता ग्राहयेदिति भावः । ननु ममायमित्यभिमानान्रृपस्य स्वत्वमित्याशङ्क्याह-अत्रेति। अत्र मृगे नृपेण मानिता ममेत्यभिमानिता प्रहीयतां त्यज्यताम्। कुत इत्याशङ्कयाभिमानमात्रेण स्वत्वाभावादित्याह—नेति । मानिता चास्ति । श्रियः स्वानि च भवन्तीति न । किन्तु न भवन्त्येव । सस्यामभिमानित्रावामित्यर्थः । अभिमानमात्रेण स्वस्वेऽतिप्रसङ्गादिति भावः ॥ १३ ॥

हिन्दी—वनमें रहनेवाले मृग किसके अधीन हैं? जो उन्हें बलात्कारसे मार डालता है वे उसीके हैं । उस मृगमें तुम्हारा राजा ये मेरे हैं ऐसा अभिमान छोड़ दें, यह मेरा है ऐसे अभिमानिता ओर सम्पत्तियाँ साथ-साथ नहीं होती हैं ॥ १३ ॥

'यष्टुमिच्छसि पितॄन्' (१३।६५) इत्यादिना यत्तिरस्कारजमवतोदिष्टमुपालब्धं, तत्रोत्तरमाह —

न वर्त्म कस्मैचिदपि प्रदीयतामिति व्रतं मे विहितं महर्षिणा।
जिघांसुरस्मान्निहतो मया मृगो व्रताभिरक्षा हि सतामलंकिया ॥ १४ ॥

मल्लि०—नेति । कस्मैचिदपि वर्त्म न प्रदीयतामिति एवं व्रतं महर्षिणा व्याधेन मे मह्यं विहितम् । उपदिष्टमित्यर्थः । अस्मात् कारणात्, जिघांसुर्हन्तुमिच्छुरापतन्नयं मृगो मया निहतः । हि यस्मात्, व्रताभिरक्षा सतामलंकिया, न तु दोषः । अत आत्मरक्षणार्थमस्य वधो न निष्कारणमित्यर्थः ॥ १४ ॥

हिन्दी—'किसीको भी मार्ग नहीं दो' महर्षि ( व्यास )ने मेरे ऐसे व्रतका विधान किया है, इस कारणसे मुझे मारने को इच्छुक इस मृग ( वराह ) को मैंने मार डाला है, क्योंकि व्रतकी रक्षा करना सज्जनोंका अलंकार है ॥ १४॥

'दुर्वचं तत्' ( १३।४९ ) इत्यादिना यत्संजातं बन्धुत्वमुक्तं, तत्राचष्टे—

मृगान्विनिघ्नन्नमृगयुः स्वहेतुना कृतोपकारः कथमृच्छतां तपः ?
कृपेति चेदस्तु मृगः क्षतः क्षणादनेन पुत्रं न मयेति का गतिः ?॥ १५ ॥