किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

त्रयोदशः सर्गः २९७

मल्लि०—यष्टुमिति । सांप्रतं संप्रति । 'संप्रतोदानीमधुना सांप्रतं तथा' । इत्यमरः । पितॄन् कव्यवाडादीन् यष्टुमर्चयितुं नेच्छसि । यतः, संवृत एकान्ते 'स्थितः । तथा, दिवौकसो देवान् । अचिचयिषुरप्यर्चयितुमिच्छुरपि नासि । अतो न पित्र्यर्थं हिंसा, नापि देवतार्था । तदाराधने तद्विहितत्वादिति भावः । अथ 'सर्वत आत्मानं गोपायेत' इति श्रुतेरात्मरक्षार्थमिति चेन्नेत्याह--दातुमिति । हे अङ्ग ! पदवीं मार्गं दातुमेव । न तु हन्तुम्, मुनित्वादिति भावः । क्षमोऽपि योग्यः सन्नपि । किं किमर्थं मृगे विशिखं न्यवीविशो निवेशितवान् । विशतेर्ण्यन्ताल्लुङ् । अभिधावतो मृगादपसरणेनैवात्मरक्षणे कर्तव्ये यदवधीस्तच्चापलमेव । 'न हिंस्यात्सर्वा भूतानि' इति श्रुतिनिषेधादिति भावः ॥ ६५ ॥

हिन्दी—इस समय आप कव्यवाट् आदि पितरोंका श्राद्ध करना नहीं चाहते हैं, एकान्तमें रहकर आप देवताओंकी पूजा करना भी नहीं चाहते हैं, हे महोदय ! मार्ग देनेके लिए ही योग्य होते हुए भी किस कारणसे आपने वराहपर बाण छोड़ दिया ? ॥ ६५ ॥

किं बहुना, परमार्थः श्रूयतामित्याह-- सज्जनोऽसि विजहीहि चापलं, सर्वदा क इव वा सहिष्यते । वारिधीनिव युगान्तवायवः क्षोभयन्त्यनिभृता गुरून्नपि ॥ ६६ ॥

मल्लि०—सज्जन इति । सज्जनोऽसि । अत एव चापलं चपलस्य कर्म विजहीहि त्यज । जहातेर्लोट् । 'आ च हौ' इतीकारः । सर्वदा क इव वा को वा सहिष्यते । 'इव' शब्दो वाक्यालंकारे । 'वा' शब्दोऽवधारणे । असहने कारणमाह—वारिधीनिति । अनिभृताश्चपलाः पुनःपुनरकार्यकारिणो गुरून् धर्मयुक्तानपि । अन्यत्र,-विशालानपि । युगान्तवायवः प्रलयपवना वारिधीनिव समुद्रानिव क्षोभयन्ति । उपमानुप्राणितोऽयमर्थान्तरन्यासः ॥ ६६ ॥

हिन्दी--(हे महोदय !) आप सज्जन हैं इस कारणसे चञ्चलकर्म छोड़ दीजिए, सर्वदा कौन-सा पुरुष सहन करेगा ? क्योंकि जैसे प्रलय समयके वायुगण समुद्रोंको क्षुब्ध करते हैं वैसे ही चञ्चलपुरुष धर्मयुक्तोंको भी क्षुब्ध कर देते हैं ॥ ६६ ॥

नन्वयं किरातः क्षुभितः किं करिष्यति, तत्राह-- अस्त्रवेदविदयं महीपतिः, पर्वतीय इति माऽवजोगणः । गोपितुं भुवमिमां मरुत्वता शैलवासमनुनीय लम्भितः ॥ ६७ ॥