किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

२९०	किरातार्जुनीयम्

हिन्दी—किरातसेनापति हमारे स्वामी तीखे बाणसे इस जानवर (वराह)-को विद्ध न करते तो वह (वराह) बलसे आपके विषयमें जो अनिष्ट करता वह दुर्वच्य नहीं कह सकते हैं ॥ ४९ ॥

ननु मयैव हतो न तु सेनापतिना, तत्राह— को न्विमं हरितुरङ्गमायुधस्थेयसीं दधतमङ्गसंहतिम् । वेगवत्तरमृते चमूपतेर्हन्तुमर्हति शरेण दंष्ट्रिणम् ॥ ५० ॥

मल्लि०—क इति । हरितुरङ्गमायुधमिन्द्रायुधं तद्वत् स्थेयसीं स्थिरतराम् । अकुण्ठितामित्यर्थः । 'स्थिर' शब्दादीयसुन् । 'प्रियस्थिरे—'त्यादिना स्थादेशः । अङ्गसंहतिमवयवसंघातं दधतं धारयन्तं वेगवत्तरं दुर्वारवेगम् । इमं दंष्ट्रिणं वराहं चमूपतेः किरातवाहिनीपतेर्ऋते चमूपतिं विना । 'अन्यारादो—'त्यादिना पञ्चमी । को नु को वा शरेण एकेनेति भावः । हन्तुमर्हति । न कोऽपीत्यर्थः ॥ ५० ॥

हिन्दी—इन्द्रके हथियार वज्रके समान स्थिरतर अङ्गसमूहको धारण करते हुए अतिशय वेगवाले इस वराहको हमारे सेनापतिके सिवाय और कौन एक बाणसे मारनेमें समर्थ है ? ॥ ५० ॥

मित्रमिष्टमुपकारि संशये मेदिनीपतिरयं तथा च ते । तं विरोध्य भवता निरासि मा सज्जनैकवसतिः कृतज्ञता ॥ ५१ ॥

मल्लि०—मित्रमिति । तथा च, तस्यैव मृगहन्तृत्वे सतीत्यर्थः । अयं मेदिनीपतिः किरातभूपतिः । ते तव संशये प्राणसंकटे । उपकारि उपकारकारकम्, इष्टं मित्रम् । ततोऽपि किं तत्राह—तमिति । तं मित्रभूतं विरोध्य सज्जनैकवसतिः भवादृशसुजनमात्राधारा कृतज्ञता उपकारवेदित्वं मा निरासि न निराक्रियतां भवता । अन्यथा जगति कृतज्ञताऽस्तं यायात्, कृतघ्नता च ते भवेदित्यर्थः । अस्यतेः कर्मण्याशिषि माङि लुङ् ॥ ५१ ॥

हिन्दी—उस प्रकारसे ये किरातराज आपके प्राणसङ्कटमें उपकारी मित्र हैं, ऐसे उनसे विरोध करके सज्जनमात्र एक आधारवाली कृतज्ञताको आप मत हटा दें ॥ ५१ ॥

ननु सर्वस्यार्थमूलत्वात्स एवास्तु किं मित्रेणेत्याशङ्क्य मित्रस्य सर्वाधिक्यं युग्मेनाह—