किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

२९४	किरातार्जुनीयम्

तपस्वी ( मुनि और शोचनीय ) पुरुषके बाणोंमें क्या आदर है ? क्योंकि हमलोगोंके पर्वतमें और भी बाण हैं, जो कि इन्द्रके पराक्रमके धनस्वरूप हैं ॥ ५८ ॥

अथ ते शरापेक्षा चेत्तर्हि तथोच्यतामित्याह—

मार्गणेरथ तव प्रयोजनं, नाथसे किमु पतिं न भूभृतः ? ।
त्वद्विधं सुहृदमेत्य सोऽर्थिनं किं न यच्छति विजित्य मेदिनीम् ॥ ५९ ॥

मल्लि०—मार्गणेरिति । अथ उत तव मार्गणैः शरैः प्रयोजनं कृत्यं यदि भूभृतो गिरेः पतिं प्रभुं किमु न नाथसे किमिति न याचसे । 'नाथृ नाथू याच्ञोपतापैश्वर्याशीःषु' इति धातोर्लट् । न च याच्ञाभङ्गशङ्का कार्येत्याह—त्वदिति । सोऽस्मत्स्वामी तवेव विधा प्रकारो यस्य तं त्वद्विधं त्वादृशम् । महानुभावमित्यर्थः । तथापि सुहृदं मित्रभूतम्, अर्थिनमेत्य लब्ध्वा मेदिनीं विजित्य न यच्छति न ददाति किम् । किं तु दास्यत्येव । किं पुनः शरानिति भावः ॥ ५९ ॥

हिन्दी—( हे महोदय ! ) अथवा आपको बाणोंका प्रयोजन है तो पर्वतके पति हमारे स्वामीसे क्यों नही मागते हैं ? आप जैसे याचक मित्रको पाकर पृथिवीको ही जीतकर क्या नहीं देंगे ? ॥ ५९ ॥

यदुक्तम्-'त्वद्विधम्' ( श्लो० ५९ ) इत्यादि, तत्रोपपत्तिमाह—

तेन सूरिरुपकारिताधनः कर्तुमिच्छति न याचितं वृथा ।
सीदतामनुभवन्निवार्थिनां वेद यत्प्रणयभङ्गवेदनाम् ॥ ६० ॥

मल्लि०—तेनेति । तेन कारणेन सूरिर्विद्वान् अत एव, उपकारिताधन उपकारकत्वमात्रधनः स किरातभूपतिः । याचितं याच्ञां वृथा व्यर्थं कर्तुं नेच्छति । कुतः यत् येन कारणेन सीदतां क्लिश्यतामार्थिना प्रणयभङ्गवेदनां याच्ञाभङ्गदुःखं स्वयमनुभवन्निव वेद वेत्ति । अतो न वैकल्यशङ्का कार्येत्यर्थः ॥ ६० ॥

हिन्दी—इस कारणसे विद्वान् अत एवउपकारकत्व ही जिनका धन है ऐसे किरातराज, याचनाको व्यर्थ करना नहीं चाहते हैं, क्योंकि पीडित होते हुए याचनाकारी जनोंके याचनाभङ्गसे होनेवाले दुःखको वे जानते हैं ॥ ६० ॥

ननु स्वयंग्राहिणः किं याच्ञादैन्यं तत्राह—

शक्तिरर्थपतिषु स्वयंग्रहं प्रेम कारयति वा निरत्ययम् ।
कारणद्वयमिदं निरस्यतः प्रार्थनाऽधिकबले विपत्कला ॥ ६१ ॥

मल्लि०—शक्तिरिति । अर्थपतिषु विषये शक्तिः सामर्थ्यं स्वयंग्रहं स्वाभ्यनुज्ञां