भारतकोश
किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi

महाकवि भारवि द्वारा

स्रोत: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (उद्गम)

DevanagariHindipublished707 पृष्ठ

पृष्ठ 561, कुल 707 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 561

चतुर्दशः सर्गः ३०९

हिन्दी—खाण्डव वनको भक्षण करनेकी इच्छा करनेवाले अग्निदेवने मुझे असंख्य बाण दिये हैं। इस कारणसे देवताओके बाणोंमे भी परवाह न करनेवाले मुझको कैसे किरातके बाणमें भी आस्था होगी? ॥ १० ॥

यदुक्तम् 'स्मर्यते तदनुमताम्' (१३।४२) इत्यादिना सदाचारः प्रमाणमिति तत्रोत्तरमाह—

यदि प्रमाणीवृतमार्यचेष्टितं किमित्यदोषेण तिरस्कृता वयम् । अयातपूर्वा परिवादगोचरं सतां हि वाणी गुणमेव भाषते ॥ ११ ॥

मल्लि०—यदीति। आर्यचेष्टितं सच्चरितं प्रमाणं वृतं यदि। साधुत्वेनाङ्गीकृतं यदीत्यर्थः। तर्हि, अदोषेण दोषाभावेऽपि। 'क्वचित्प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि नञ्समासः' इति भाष्यकारः। उपलक्षणे तृतीया। वयं किमिति तिरस्कृताः। न युक्तमित्यर्थः। हि यस्मात् परिवादगोचरं परनिन्दास्पदम्। अयातपूर्वा सतां वाणी गुणमेव भाषते न दोषम्। अतस्ते मृषादोषभाषिणो न सदाचारप्रामाण्यबुद्धिरिति भावः। पूर्वं न यातेत्ययातपूर्वा। सुप्सुपेति समासः। परत्वात्सर्वनाम्नो निष्ठायाः पूर्वनिपातः। 'स्त्रियाः पुंवत्—' इत्यादिना पुंवद्भावः पुंर्वलिङ्गता च। अर्थान्तरन्यासः ॥ ११ ॥

हिन्दी—सज्जनोंके चरित्रको प्रमाण मानते हो तो दोषके न होनेपर भी क्यों मेरा तिरस्कार किया ? क्योंकि दूसरेकी निन्दाके स्थानमें पहले नहीं गई सज्जनोंकी वाणी गुणको ही कहती है दोषको नहीं ॥ ११ ॥

नन्वप्रत्यक्षा परबुद्धिः कथं दुष्टेति निश्चीयते तत्राह—

गुणापवादेन तदन्यरोपणाद् भृशाधिरूढस्य समञ्जसं जनम् । द्विधेव कृत्वा हृदयं निगूह्तः स्फुरन्नसाधोविवृणोति वागसिः ॥ १२ ॥

मल्लि०—गुणेति। गुणापवादेन विद्यमानगुणापह्नवेन तदन्यरोपणात् तस्माद् गुणादन्यस्य दोषस्याविद्यमानस्यैवारोपणाच्च समञ्जसं जनं सुजनं भृशाधिरूढाया-तिमात्रमाक्रम्य स्थितस्य। अभिक्षिप्तस्येत्यर्थः। कर्तरि क्तः। निगूहतो हृदयं संवृण्वतोऽपि असाधोरनार्यस्य हृदयं कर्म स्फुरन् विलसन् वागेवासिर्द्विधा कृत्वा भित्त्वेव विवृणोति। अतिदुष्टया वाचैवतत्पूर्विकाया बुद्धेरपि दौष्ट्यमनुमीयत इति भावः। वागसिरित्यत्र रूपकं द्विधाकरणरूपकसाधकम् ॥ १२ ॥

हिन्दी—विद्यमान गुणको छिपाकर दोषका आरोप करनेसे सज्जनको अतिशय आक्रमण करके अपने हृदयको छिपानेवाले दुर्जनके हृदयको शोभित होता हुआ वचनरूप खड्ग मानों दो टूक करके प्रकट कर देता है ॥ १२ ॥

२० कि०