किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

३०६	किरातार्जुनीयम्

यदुक्तम्—'आत्मवाति' ( १३।६३ ) इति, तत्रोत्तरमाह—

वनाश्रयाः कस्य मृगाः परिग्रहाः ? शृणाति यस्तान्प्रसभेन तस्य ते।
प्रहीयतामत्र नृपेण मानिता न मानिता चास्ति भवन्ति च श्रियः ॥ १३ ॥

मल्लि०—वनेति । वनाश्रया अत एव मृगाः कस्य परिग्रहाः ? न कस्यापीत्यर्थः । किन्तु यस्तान् मृगान् प्रसभेन बलात्कारेण शृणाति हिनस्ति। 'शॄ हिंसायाम्' इति धातोर्लट् । ते मृगास्तस्य हन्तुः परिग्रहाः परिग्राह्याः, हन्ता ग्राहयेदिति भावः । ननु ममायमित्यभिमानान्रृपस्य स्वत्वमित्याशङ्क्याह-अत्रेति। अत्र मृगे नृपेण मानिता ममेत्यभिमानिता प्रहीयतां त्यज्यताम्। कुत इत्याशङ्कयाभिमानमात्रेण स्वत्वाभावादित्याह—नेति । मानिता चास्ति । श्रियः स्वानि च भवन्तीति न । किन्तु न भवन्त्येव । सस्यामभिमानित्रावामित्यर्थः । अभिमानमात्रेण स्वस्वेऽतिप्रसङ्गादिति भावः ॥ १३ ॥

हिन्दी—वनमें रहनेवाले मृग किसके अधीन हैं? जो उन्हें बलात्कारसे मार डालता है वे उसीके हैं । उस मृगमें तुम्हारा राजा ये मेरे हैं ऐसा अभिमान छोड़ दें, यह मेरा है ऐसे अभिमानिता ओर सम्पत्तियाँ साथ-साथ नहीं होती हैं ॥ १३ ॥

'यष्टुमिच्छसि पितॄन्' (१३।६५) इत्यादिना यत्तिरस्कारजमवतोदिष्टमुपालब्धं, तत्रोत्तरमाह —

न वर्त्म कस्मैचिदपि प्रदीयतामिति व्रतं मे विहितं महर्षिणा।
जिघांसुरस्मान्निहतो मया मृगो व्रताभिरक्षा हि सतामलंकिया ॥ १४ ॥

मल्लि०—नेति । कस्मैचिदपि वर्त्म न प्रदीयतामिति एवं व्रतं महर्षिणा व्याधेन मे मह्यं विहितम् । उपदिष्टमित्यर्थः । अस्मात् कारणात्, जिघांसुर्हन्तुमिच्छुरापतन्नयं मृगो मया निहतः । हि यस्मात्, व्रताभिरक्षा सतामलंकिया, न तु दोषः । अत आत्मरक्षणार्थमस्य वधो न निष्कारणमित्यर्थः ॥ १४ ॥

हिन्दी—'किसीको भी मार्ग नहीं दो' महर्षि ( व्यास )ने मेरे ऐसे व्रतका विधान किया है, इस कारणसे मुझे मारने को इच्छुक इस मृग ( वराह ) को मैंने मार डाला है, क्योंकि व्रतकी रक्षा करना सज्जनोंका अलंकार है ॥ १४॥

'दुर्वचं तत्' ( १३।४९ ) इत्यादिना यत्संजातं बन्धुत्वमुक्तं, तत्राचष्टे—

मृगान्विनिघ्नन्नमृगयुः स्वहेतुना कृतोपकारः कथमृच्छतां तपः ?
कृपेति चेदस्तु मृगः क्षतः क्षणादनेन पुत्रं न मयेति का गतिः ?॥ १५ ॥