किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

चतुर्दशः सर्गः

३०७

मल्लि०—मृगानिति । स्वमात्रमेव हेतुस्तेन स्वहेतुना । स्वार्थमित्यर्थः । 'सर्वनाम्नस्तृतीया च' इति तृतीया । मृगान् विनिघ्नन् प्रहरन् । मृगान्नयतीति मृगयुर्व्याधः । 'मृगयुर्व्याध्रश्च' इत्यौणादिको युप्रत्ययान्तो निपातः । 'व्याधो मृगवधाजीवो मृगयुर्लुब्धकोऽपि सः' इत्यमरः । तप इच्छतां तपस्विनां कथं कृतोपकारः । न कथंचिदित्यर्थः । अथ कृपा इति चेत् । व्याधस्यापीति शेषः । अस्तु । कि शुककलहेनेति भावः । परन्तु यदुक्तं 'निघ्नतः परनिर्वाहितम्' (१३।४६) इत्यादिना तस्य प्रथमप्रहर्तृत्वं तदयुक्तमित्याह—मृगः क्षणात्सतः । आवाभ्यां युगपदेव विद्ध इत्यर्थः । एवं सति, अनेन नृपेणैव पूर्वं हतो मया तु नेत्यत्र का गतिः किं प्रमाणम् । पौर्वापर्यस्य दुर्लक्ष्यत्वादिति भावः । तथा च यदुक्तम् 'व्रीडितव्यम्' (१३।४६) इति, उपालम्भस्तस्यैव किं न स्यादिति भावः ॥ १५ ॥

**हिन्दी—**अपने लिए ही पशुको मारनेवाले व्याध (बहेलिया) ने तपस्वियोंका कैसे उपकार किया ? व्याधकी कृपा होते हो, मृग क्षणभरमें ही विद्ध हो गया इस स्थितिमें मृगको तुम्हारे राजाने ही मार डाला मैंने नहीं इसमें क्या प्रमाण है ? ॥

पूर्वं 'कृपेति चेदस्तु' (श्लो० १५) इत्युक्तम्, सम्प्रति तदप्यसहमान आह—

अनायुधे सत्त्वजिघांसिते मुनौ कृपेति वृत्तिर्महतामकृत्रिमा ।
शरासनं बिभ्रति सज्यसायकं कृतानुकम्पः स कथं प्रतीयते ? ॥ १६ ॥

मल्लि०—अनायुध इति । अनायुधे निरायुधे सत्त्वेन केनचित्प्राणिना जिघांसिते हन्तुमिष्टे । हन्तेः सन्नन्तात्कर्मणि क्तः । मुनौ विषये कृपेति वृत्तिर्व्यवहारो महतां महात्मनाम्, अकृत्रिमाऽकपटा । सह ज्यया सज्यः सायको यस्मिंस्तत्, शरासनं धनुर्बिभ्रति दधति मयि स नृपः कथं कृतानुकम्पो मया प्रतीयते ज्ञायते । इणः कर्मणि लट् । अस्मै कृपा विहिता न तु क्षम इत्यर्थः ॥ १६ ॥

**हिन्दी—**आयुधसे रहित ओर जिसे कोई जन्तु हिंसा करना चाहता है ऐसे तपस्वीमें कृपा ऐसा व्यवहार बड़े लोगोंका स्वाभाविक है । प्रत्यञ्चासे युक्त बाणवाले धनुको धारण करनेवाले मेरे विषयमें तुम्हारे राजाको मैं कैसे दयालु समझूं ? ॥ १६ ॥

अथ कृपामभ्युपगम्याह—

अथो शरस्तेन मदर्थमुज्झितः फलं च तस्य प्रतिकायसाधनम् ।
अविक्षते तत्र मयात्मसात्कृते कृतार्थता नन्वधिका चमूपतेः ॥ १७ ॥