भारतकोश
किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi

महाकवि भारवि द्वारा

स्रोत: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (उद्गम)

DevanagariHindipublished707 पृष्ठ

पृष्ठ 408, कुल 707 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 408

१५० | किरातार्जुनीयम्

दार्धेकरलोलचक्षुषाम्। कृतः गात्राणां वेपथुः येन सः = कृतगात्रवेपथुः। श्वसितं उद्धतौ स्तनौ येन सः = श्वसितोद्धतस्तनः।

अर्थः-प्रियोपकण्ठे=प्रियसमीपे। निमज्जतीनाम्=विगाहमानानाम्। निमोलदार्धेकरालोलचक्षुषाम्=निमिषदार्धेकरसुन्दरचक्षुषाम्। तासां=स्त्रीणाम्। कृतगात्रवेपथुः=कृतशरीरकम्पः। श्वसितोद्धतस्तनः=निश्वासोत्पतितपयोधरः। घर्मः=खेदः। नु=इति तर्के। मदनो नु =मारो नु पप्रथे = प्रादुर्वभूव। अत्र सन्देहालंकारः।

कोषः-आकेकरलक्षणं तु नृत्यविलासे = 'दृष्टिराकेकरा किंचित् स्फुटापाङ्गे प्रसारिता। मीलितार्धपुटा लोके ताराव्यावर्त्तनोत्तरा ॥' इति।

हिन्दी-अपने-अपने प्रियतम के पास जलविहार करती हुई सुरांगनाओं की अधखुली और आकेकरयुक्त सुन्दर आँखें थीं, शरीर कांप रहे थे और श्वास लेने से स्तन हिल रहे थे। न जाने घर्म के कारण यह सब हो रहा था या कामदेव के कारण ॥ ५३ ॥


प्रियेण सिक्ता चरमं विपक्षतश्चुकोप काचिन्न तुतोष सान्त्वनैः ।
जनस्य रूढप्रणयस्य चेतः किमप्यमर्षोऽनुनये भृशायते ॥ ५४ ॥

अन्वयः-काचित् प्रियेण विपक्षतः चरमं सिक्ता चुकोप, सान्त्वनैः न तुतोष। रूढप्रणयस्य जनस्य चेतः अमर्षः किमपि अनुनये भृशायते।

विग्रहः-रूढः प्रणयः यस्य, तस्य = रूढप्रणयस्य।

अर्थः-काचित् = प्रिया। प्रियेण-गन्धर्वेण। विपक्षतः = सपत्नीतः। चरमं = पश्चात्। सिक्ता सती = जलार्द्रा सती। चुकोप=क्रोधं चकार। सान्त्वनैः=अनुनयैः। न तुतोष=न तुष्टा बभूव। रूढप्रणयस्य=गाढप्रेम्णः। जनस्य=लोकस्य। चेतः=मनसः। अमर्षः=प्रकोपः। किमपि = कुतोऽपि हेतोः। अनुनये = विनये। भृशायते = गाढीभवति।

कोषः-'कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा' इत्यमरः।

हिन्दी-कोई अप्सरा अपने पति (प्रियतम) के द्वारा सौत को भिगोया देखकर अत्यन्त क्रुद्ध हुई, खुशामद करने पर भी प्रसन्न नहीं हुई। प्रगाढ प्रणयी व्यक्ति के चित्त का क्रोध अनुनय विनय करने पर और बढ़ता ही है ॥ ५४ ॥


इत्थं विहृत्य वनिताभिरुदस्यमानं पीनस्तनोरुजघनस्थलशालिनीभिः ।
उत्सर्पितोमिचयलंघिततीरदेशमौत्सुक्यनुन्नमिव वारि पुरः प्रतस्थे ॥ ५५ ॥

अन्वयः-पीनस्तनोरुजघनस्थलशालिनीभिः वनिताभिः इत्थं विहृत्य उदस्यमानम् उत्सर्पितोमिचयलंघिततीरदेशम् वारि औत्सुक्यनुन्नम् इव पुरः प्रतस्थे।