किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१७४ | किरातार्जुनीयम्

त्केवलं प्राकरणिकविषयतया तुल्ययोगितालङ्कारः । 'प्रस्तुतानां तथान्येषां केवलं तुल्यधर्मतः । औपम्यं गम्यते यत्र सा मता तुल्ययोगिता ॥' इति लक्षणात् ।

हिन्दी— तरुण गन्धर्वोने अनुरागको बढ़ाये हुए, अपूर्व आस्वादवाले, तृष्णाको उत्पन्न करनेवाले, मन्दहास्यसे युक्त अप्सराओंके मुखोंको और उत्तरयुक्त मधोंको भी पीनेका अभिलाष किया ॥ ५१ ॥

कान्तसंगमपराजितमन्यो वारुणीरसनशान्तविवादे ।
मानिनीजन उपाहितसंधौ संदधे धनुषि नैषुमनङ्गः ॥ ५२ ॥

मल्लि०— कान्तेति ॥ कान्तसंगमेन पराजितो मन्यो व्यक्तकोपो । तद्वद्धिर्हृदा- तस्येति भावः । किञ्च, वारुणीरसनेन मध्वास्वादनेन शान्तो विवादो वाक्यकलहादिर्यस्य तस्मिन् । अत उपाहितसंधौ प्रियेः सह कृतसंधाने मानिनीजने विषयेऽनङ्गो धनु- षीषुं न संदधे संधानं नाकरोत् । सिद्धसाध्ये साधनवैयर्थ्यादिति भावः ।

हिन्दी— प्रियके समागमसे क्रोधको छोड़ी हुई, मदिराके आस्वाद करनेसे शान्त विवाद ( कलह ) वाली प्रियके साथ सन्धि करनेवाली मानिनी नायिकाके विषयमें कामदेवने धनुमें बाणका सन्धान नहीं किया ॥ ५२ ॥

कुप्यताशु भवतानतचित्ताः कोपितांश्च वरिवस्यत यूनः ।
इत्यनेक उपदेश इव स्म स्वाद्यते युवतिभिर्मधुवारः ॥ ५३ ॥

मल्लि०— कुप्यतेति ॥ यूनां प्रियान् कुप्यत यूनां कोपं जनयत । नात्र 'क्रुधद्रुहे—'त्यादिना यूना संप्रदानत्वे चतुर्थी । तस्य 'यं प्रति कोपः' इति निय- मात् । अत्र कोपस्तावत्कृत्रिम इति आशु आनतचित्ता भवत । किञ्च, कोपितांस्तान् वरिवस्यत परिचरत । 'नमोवरिवश्चित्रङ्भ्यः क्यच्' इति क्यच् । वरिवसः परिचर्या- यामित्यर्थे तस्य नियमश्च । इति एवम् । अनेकोऽनेकप्रकारो यः उपदेशः प्रवर्त्तक- वाक्यं स इव मधुवारो मधुपानवृत्तिः । 'मधुधारा मधुकनाः' इत्यमरः । युवतिभिः स्वाद्यते स्म । मधुवारस्य कोपादिकार्यप्रवर्त्तकत्वसाम्यादुपदेश इवेत्युत्प्रेक्षा । अनि- यता खलु मत्तचेष्टा इति भावः ।

हिन्दी— जवानों ( अपने प्रणयी जनों ) को कुपित करा दो, शीघ्र अनुकूल चित्तवाली हो जाओ, कुपित कराये गये अपने प्रणयी जनोंकी सेवा कर लो इस प्रकार अनेक प्रकारके उपदेशके समान युवतियोंने बारंबार मद्यका आस्वादन किया ॥ ५३ ॥