किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

नवमः सर्गः । १७५

भर्तृभिः प्रणयसंभ्रमदत्तां वारुणीमतिरसां रसयित्वा ।
ह्रीविमोहविरहादुपलेभे पाटवं नु हृदयं नु वधूभिः ॥ ५४ ॥

मल्लि०— भर्तृभिरिति ॥ भर्तृभिः प्रणयसंभ्रमाभ्यां प्रेमादराभ्यां दत्ताम् । ‘संभ्रमः साध्वसेऽपि स्यात्संवेगादरयोरपि’ इति विश्वः । अत एव, अतिरसांमधिकस्वादां वारुणीं वरुणात्मजां सुरां 'हलिप्रिया हाला परिस्रुन्मद्यमात्मज' इत्यमरः । रसयित्वाऽऽस्वाद्य वधूभिर्ह्रीविमोहविरहाद् मदेन लज्जाजाड्यविगमद्धेतोः पाटवं पटुत्वं न हृदयं ज्ञानविशेषं न उपलेभे । अत एव हृदयस्य प्रकाशज्ञानसामर्थ्याद्दिधृष्टारम्भे प्रागप्रकाशलक्षणित संदेहः । अन्यथा कथं प्रियं प्रति प्रकान्तप्रागल्भ्येषु प्रवृत्तिरिति भावः । संदेहालङ्कारः ।

हिन्दी— अप्सराओंने अपने प्रणयीसे प्रेम और आदरसे दी गई, अधिक आस्वादवाली मदिराका पान कर मदके कारण लज्जा और मोह (जडता) के चले जानेसे पटुता वा ज्ञानविशेषको पा लिया ॥ ५४ ॥

---

स्वादितः स्वयमथैधितमानं लम्भितः प्रियतमैः सह पीतः ।
आसवः प्रतिपदं प्रमदानां नैकरूपरसतामिव भेजे ॥ ५५ ॥

मल्लि० — स्वादित इति ॥ स्वयं स्वादितः । आदौ स्वयमेवादाय पीत', अनन्तरं प्रियतमैरेधितमानं वर्धितबहुमानं यथा तथा लम्भितो ग्राहितः स्वहस्तेनपायित इत्यर्थः । ततः प्रियतमैः सह पीतः । युगपदेकपात्रेण पीत इत्यर्थः । आसवः प्रमदानां प्रतिपदं प्रतिवारं नैकरूपरसतामनेकविधस्वादुत्वम् । नञर्थस्य नञ्शब्दस्य सुप्सुपेति समासः । नञ्समासे नलोपः स्यात् । भेजे इव प्रापेव । उत्तरोत्तरविशेषाद्भोज्येषु रसविशेषः स्यादिति भावः । आस्वादनादिपदार्थानामनेकरूपताप्राप्तिहेतुत्वात् काव्यालिङ्गं तावदेकं स्वादिनादीनामनेककर्मणामेकस्मिन्नेव सर्वकर्मेण सम्बन्धात्पर्यायभेदश्च, तयाश्च संसृष्ट्योनेकरसत्वोत्प्रेक्षायानेकत्वात्तया सहाङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः ।

हिन्दी— पहले स्वयम् लेकर पी गई, अनन्तर प्रियतमके समान बढ़ाकर ग्रहण कराई गई, तब प्रियतमके साथ एक ही पात्रमे पी गई मदिराने सुन्दरियोंके लिए प्रतिबार मानों अनेक प्रकारकी स्वादुता (मिठास) को प्राप्त किया ॥ ५५ ॥

---

भ्रूविलाससुभगाननुकर्तुं विभ्रमानिव वधूनयनानाम् ।
आददे मृदुविलोलपलाशैरुत्पलेष्वषकवोचिषु कम्पः ॥ ५६ ॥