किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१९२	किरातार्जुनीयम्

तरह विजय युक्त तपस्याके समान ऐश्वर्यको धारण करते हुए (अर्जुन विद्यमान थे)।

चिरनियमकृशोऽपि शैलसारः शमनिरतोऽपि दुरासदः प्रकृत्या ।
ससचिव इव निर्जनेऽपि तिष्ठन्मुनिरपि तुल्यरुचिस्त्रिलोकभर्तुः ॥ १४ ॥

मल्लि०—चिरनियमेति ॥ पुनश्च, चिरनियमेन दीर्घकालतपसा कृशः क्षीणाङ्गोऽपि शैलसारः । उपमानपूर्वपदो बहुव्रीहिः । शमे निरतोऽपि प्रकृत्या स्वभावेन दुरासदो दुर्धर्षो निर्जने विजने देशे तिष्ठन्नपि ससचिवः सपरिवार इव । किञ्च, मुनिरपि ऐश्वर्यरहितोऽपीत्यर्थः । त्रयाणां लोकानां भर्तुरिन्द्रस्य । 'तद्धितार्थ-'त्यादिनोत्तरपदसमासः । तुल्यरुचिः समानतेजाः 'अपि' शब्दः सर्वत्र विरोधद्योतनार्थः । स च मुनेरतर्क्यमहिमत्वेन निरस्त इति विरोधाभासत्वं—‘विरोधाभासत्वं विरोधः’ इति सूत्रात् ॥ १४ ॥

**हिन्दी—**अर्जुन दीर्घकालकी तपस्यासे दुर्बल होकर भी पर्वतके समान सारसे युक्त थे, शान्तिमें तत्पर होकर भी स्वभावसे दुर्धर्ष थे, एकान्तमें रहते हुए भी परिवारवाले-से थे और मुनि होकर भी त्रैलोक्यके स्वामी (इन्द्र) के समान तेजस्वी थे।

---

तनुमवजितलोकसारधाम्नीं त्रिभुवनगुप्तिसहां विलोकयन्त्यः ।
अवययुरमरस्त्रियोऽस्य यत्नं विजयफले विफलं तपोधकारे ॥ १५ ॥

मल्लि०--तनुमिति ॥ अवजिते तिरस्कृते लोकानां सारधाम्नी सत्वतेजसी यया ताम् । 'अन उपधा-' इत्यादिना ङीप् । त्रयाणां भुवनानां समाहारः त्रिभुवनम् । 'तद्धितार्थे-'त्यादिना समाहारार्थे तत्पुरुषः । पात्रादित्वान्स्त्रीत्वप्रतिषेधः । तस्य गुप्तौ रक्षणे सहां समर्थाम् । पचाद्यच् । तनुं मूर्तिं विलोकयन्त्योऽमरस्त्रियोऽप्सरसो विजयफले विजयार्थे तपोधकारे तपोऽनुष्ठानेऽस्यार्जुनस्य यत्नं विफलमवययुर्मनिरे । त्रैलोक्याधिपत्यादिमहाफलसाधनसमर्थस्य तुच्छफलाभिलाषा मत्तमातङ्गमांसभोगोचितस्य कण्ठीरवस्य जीर्णतृणचर्वणोत्कण्ठेव न शोभामावहतीति भावः। अत्र विशिष्टतनुविलोचनस्य स्त्रीविशेषणार्थकयत्ननहेतुत्वोक्त्या पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलंकारः ॥ १५ ॥

**हिन्दी—**तीन लोकोंके सार और तेजको तिरस्कार करनेवाली मूर्तिको देखती