किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

एकादशः सर्गः । २३१

---

शब्दादिष्ठन्प्रत्ययः । वृद्धस्य च ज्यादेशः । शासने निदेशे स्थितः । तदाज्ञया तपस्यामीत्यर्थः । अन्यथा मानहानिः सौभ्रात्रभङ्गः पूज्यपूजाव्यतिक्रमदोषश्च स्फुरतीति भावः । अत एव हिंसेकरसस्य रागद्वेषरुषायितचेतसः कुतो मे मोक्षाधिकार इति तात्पर्य्यार्थः । सार्थविशेषणत्वात्परिकरालंकारः ॥ ४५ ॥

हिन्दी—( हे तात ! ) मैं क्षत्रिय तथा पाण्डु और कुन्तीका पुत्र धनञ्जय ( अर्जुन ) ज्ञातियोंसे राज्यसे हटाये गये बड़े भाई ( युधिष्ठिर ) की आज्ञामें स्थित हूँ ( अतः मेरी तपस्या मोक्षप्राप्तिके लिए नहीं है ) ॥ ४५ ॥

यदुक्तम्—'विरुद्धः केवलं वेषः' ( श्लो० १४ ) इति तत्रोत्तरमाह—

कृष्णद्वैपायनादेशाद्विभर्मि व्रतमीदृशम् ।
भृशमाराधने यतः स्वाराध्यस्य मरुत्वतः ॥ ४६ ॥

**मल्लि०—**कृष्णेति । द्वीपोऽयनं जन्मभूमिर्यस्य स द्वैपायनः, स एव द्वैपायनो व्यासः । प्रज्ञादित्वात्स्वार्थेऽण्प्रत्ययः । स एव कृष्णवर्णत्वात् कृष्णद्वैपायनसंज्ञः । तस्यादेशादुपदेशात् । ईदृशम् । विरुद्धवेषमित्यर्थः । व्रतं तपोनियमं बिभर्मि धारयामि । न तु स्वेच्छयेति भावः । अथोपास्यां देवतामाह—भृशमिति । स्वाराध्यस्य सुखमाराध्यस्य । प्रादिसमासः । 'स्वाराधस्य' इति पाठे उपसृष्टात्खल्प्रत्ययः । मरुत्वत इन्द्रस्य । भृशं सम्यक् । आराधने यतः प्रयत्नवानित्यर्थः । तस्य क्षत्रियदैवतत्वादिति भावः ॥ ४६ ॥

**हिन्दी—**मैं व्यासजीकी आज्ञासे ऐसा व्रत कर रहा हूँ, सुखपूर्वक आराधनाके योग्य इन्द्रदेवकी उचित आराधनामें यत्नयुक्त हूँ ॥ ४६ ॥

ननु भवादृशभ्रातृसहायस्य महावीरस्य युधिष्ठिरस्य कथमरिपरिभवप्राप्तिरित्यत आह—

दुरक्षान्दीव्यता राजा राज्यमात्मा वयं वधूः ।
नीतानि पणतां नूनमीदृशी भवितव्यता ॥ ४७ ॥

**मल्लि०—**दुरक्षानिति । दुरक्षान् । कपटपाशकै रित्यर्थः । 'दिवः कर्म च' इति करणे कर्मसंज्ञा । दीव्यता क्रीडता । 'आहूतो न निवर्तेत द्यूतादपि रणादपि' । इति शास्त्रात् । न तु व्यसनतयेति भावः । राजा युधिष्ठिरेण राज्यं राष्ट्रम्, आत्मा स्वयं, वयं चत्वारोऽनुजाः, वधूर्भार्या द्रौपदी च, पणतां ग्लहत्वम् । 'पणोऽक्षेष्वाहवेष्वास्तु देवनाः पाशकाश्च ते, इत्यमरः । नीतानि । सर्वं द्यूते राज्ञा हारित-