किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

२५६ | किरातार्जुननीयम्

क्वचित्कोणे स्थितमित्यर्थः । तथापि भुवनातिवर्तिना सर्वलोकातिशायिना । द्योत- तेजसा । अद्रिभिः पर्वतैर्जलनिधिभिः समुद्रैः जलवाहपथेनाकाशेन च सह वर्तत इति तथोक्तम् । दिग्भिः सह वर्तत इति सदिक् । उभयत्रापि 'तेन सहेति तुल्ययोगे' इति बहुव्रीहिः । विश्वमश्नुवानं व्याप्नुवन्तमिव स्थितमित्युत्प्रेक्षा । 'अशूङ् व्याप्तौ' इति धातोः शानच् ॥ २१ ॥

हिन्दी— महर्षियोंने ऊँची हिमालय पर्वतकी चोटीपर विद्यमान समस्त लोकोंका अतिक्रमण करनेवाले तेजसे पर्वत, समुद्र आकाश और दिशाओंसे युक्त विश्वको व्याप्त करते हुए-से (शिवजीका दर्शन किया) ॥ २१ ॥

अनुजानुमध्यमवसक्तविततवपुषा महाहिना ।
लोकमखिलमिव भूमिभृता रवितेजसामवधिनाधिवेष्टितम् ॥ २२॥

मल्लि०— अनुजान्विति । जान्वोर्मध्येऽनुजानुमध्यम् विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। अवसक्तं लग्नं विततमायतं च वपुर्यस्य तेन महाहिना । अवसक्थिकाबन्ध-भूतेनेत्यर्थः । अधिवेष्टितम्, अत एव रवितेजसामवधिना पर्यन्तभूतेन भूमिभृता लोकालोकाचलेनाधिवेष्टितम् । अखिलं लोकमिव स्थितमित्युपमा । 'असूर्यम्पश्यस्तमसो भागो लोकालोकाचलः' इत्यागमः ॥ २२ ॥

हिन्दी— महर्षियोंने घुटनोंके बीचमें लगे हुए विस्तृत शरीरवाले विशाल सर्पसे परिवेष्टित अतएव सूर्यतेजके पर्यन्तमें हुए लोकालोक पर्वतसे परिवेष्टित समस्त लोकके समान (शिवजीका दर्शन किया) ॥ २२ ॥

परिणाहिना तुहिनराशिविशदमुपवीतसूत्रताम् ।
नीतमुरगमनुरञ्जयता शितिना गलेन विलसन्मरीचिना ॥ २३॥

मल्लि०— परिणाहिनेति । पुनश्च, तुहिनराशिवत् विशदं शुभ्रम्, उपवीत-सूत्रतां यज्ञोपवीतत्वं नीतं प्रापितम् उरगं शेषाहिम् । अनुरञ्जयता स्वगुणोपरक्तं कुर्वता । श्यामीकुर्वतेत्यर्थः । परिणाहिना विशालेन विलसन्मरीचिना प्रसृतकिरणेन शितिना नीलेन गलेन कण्ठेनोपलक्षितम् । 'कण्ठो गलोऽथ ग्रीवायाम्' इत्यमरः। अत्रोरगस्य स्वधवलिमत्यागेनान्यजन्यनीलिमग्रहणातद्गुणालङ्कारः—'तद्गुणः स्वगुण-त्यागादन्योत्कृष्टगुणग्रहः' इति लक्षणात् ॥ २३ ॥

हिन्दी-- महर्षियोंने हिमराशिके समान शुक्ल, यज्ञोपवीतके समान बनाये गये शेषनागको अपने गुणसे युक्त (श्यामवर्णवाला) करते हुए विशाल और