किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

२६४	किरातार्जुनीयम्

बृहदुद्वहञ्जलदनादि धनुरुपहितैकमार्गणम् ।
मेघनिचय इव संववृते रुचिरः किरातपृतनापतिः शिवः ॥ ४२ ॥

मल्लि०— बृहदिति । पुनश्च, जलद इव नदतीति जलदनादि । 'कर्मण्युपमाने' इति णिनिः । उपाहितैकमार्गणं संहितैकबाणं धनुरुद्वहन् । अत एव मेघनिचय इव स्थित इत्युपमा । अत्र विशेषके स्वभावोक्तिरलंकारः । 'स्वभावोक्तिरसौ चारु यथावद्वस्तुवर्णनम्' । इति लक्षणात् ॥ ४२ ॥

हिन्दी— शिवजी मेघके समान आवाज करते हुए, रखे गये एक बाणसे युक्त धनुको धारण करते हुए अत एव मेघसमूहके समान स्थित होकर सुन्दर किरात-सेनापति हो गये ॥ ४२ ॥

---

अनुकूलमस्य च विचिन्त्य गणपतिभिरात्तविग्रहैः ।
शूलपरशुशरचापभृतैर्महति वनेचरचमूर्विनिर्ममे ॥ ४३ ॥

मल्लि०— अनुकूलमिति । अस्य शिवस्य । अनुकूलं विचिन्त्य प्रियमिति निश्चित्य । आत्तविग्रहैर्गृहीतकिरातदेहैः । शूलानि परशवः कुठाराः शराश्चापाश्चेति च तानि भृतानि यैस्तैः । 'प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यो' इति निष्ठायाः परनिपातः । गणपतिभिः प्रमथमुख्यैर्महती वनेचरचमूः सेना विनिर्ममे निर्मिता । माङः कर्मणि लिट्, 'ह्रस्व' इत्यभ्यासस्य ह्रस्वत्वम् ॥ ४३ ॥

हिन्दी— इन (शिवजी) के प्रीतिविषयका विचार कर किरात शरीरका धारण किये हुए शूल, फर्सा, बाण और धनु लिये हुए शिवजीके प्रधान प्रमथोंने विशाल किरातसेनाकी रचना की ॥ ४३ ॥

---

विरचय्य काननविभागमनुगिरमथेश्वराज्ञया ।
भीमनिनादपिहितोरुभुवः परितोऽपदिश्य मृगयां प्रतस्थिरे ॥ ४४ ॥

मल्लि०— विरचय्येति । अथ ईश्वराज्ञयाऽनुगिरं गिरौ । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । 'गिरेञ्श्च सेनकस्य' इति समासान्तः । काननविभागं वनविभागं विरचय्य । अस्यायं मिति देशविभागं कृत्वेत्यर्थः । भीमनिनादैः कलकलैः पिहिता उरवो भुवो यैस्ते तथोक्ताः सन्तः । मृगयामपदिश्य व्याजीकृत्य परितः प्रतस्थिरे प्रस्थिताः ॥ ४४ ॥

हिन्दी— तब शिवजी आज्ञासे पर्वतमें वनविभागकी रचना कर भयङ्कर कोलाहलसे विस्तीर्ण पृथिवीको व्याप्त करते हुए शिकार खेलनेका बहाना कर प्रमथगणने प्रस्थान किया ॥ ४४ ॥