किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

द्वादशः सर्गः २६१

क्षुभिताभिनिःसृतविभिन्नशकुनिमृगयूथनिःस्वनैः ।
पूर्णपृथुवनगुहाविवरः सहसा भयादिव ररास भूधरः ॥ ४५ ॥

मल्लि०—क्षुभितेति। क्षुभितास्त्रस्ता अभिनिःसृताः स्वस्थानान्निर्गता विमिश्रा मुक्तसंघाश्च ये शकुनयः पक्षिणो मृगाश्च तेषां यूथानि तेषां नि स्वनैः पूर्णानि पृथूनि वनानि गुहाविवराणि च यस्य भूधरः सहसा भयादिवेत्युत्प्रेक्षा । ररास चुक्रोश ॥ ४५ ॥

**हिन्दी—**डरे हुए और अपने स्थानसे निकले हुए भिन्न-भिन्न पक्षी और पशुओंके समूहकी आवाजोंसे पूर्ण, विशाल वन और कन्दराओंका विवरवाला पर्वत सहसा मानों भयसे चिल्लाने लगा ॥ ४५ ॥

न विरोधिनी रुषमियाय पथि मृगविहङ्गसंहतिः ।
घ्नन्ति सहजमपि भूरिभियः सममागताः सपदि वैरमापदः ॥ ४६ ॥

मल्लि०—नेति । पथि पलायनमार्गे विरोधिनी जातिवैरिणो मृगाणां सिंह-व्याघ्रादीनां विहङ्गानां काकोलूकाना च संहतिः सङ्घो रुष परस्परक्रोधं नेयाय न प्राप । किन्तु सहैव वचारेत्यर्थः । तथा हि—भूरिः प्रभूता भीर्यासु ताः समं साधारण्येन आगता आपदो विपत्तयः सहजं स्वाभाविकमपि वैरं सपदि घ्नन्ति । नोह संघातव्यसनेषु प्रजायते वैरानूबन्ध इति भावः ॥ ४६ ॥

**हिन्दी—**भागनेके मार्गमें जन्मसे ही विरोधी पशु और पक्षियोंका समूह ( गिरोह ) भी एक दूसरेपर क्रुद्ध नहीं हुआ ( किन्तु साथ-साथ चलने लगा ) । प्रचुर भयवाली तथा तुल्यरूपसे आई हुई विपत्तियां स्वाभाविक शत्रुताको उसी समय नष्ट कर डालती हैं ॥ ४६ ॥

चमरीगणेणंगणबलस्य बलवति भवेऽप्युपस्थिते ।
वंशविततिषु विषक्तपृथुप्रियबालवालधिभिराददे धृतिः ॥ ४७ ॥

मल्लि०—चमरीति । वंशविततिषु वेणुगुल्मेषु विषक्ता लग्नाः पृथवो भृशं प्रियबालाः प्रियरोमाणो बालधयः पुच्छानि येषां तैः । ‘पुच्छोऽस्त्री लूमलाङ्गूले बालहस्तश्च बालधिः’ । इत्यमरः । चमरीगणेमृगविशेषेऽङ्गगणबलस्य शवबलस्य संबन्धिनि । तद्धेतुक इत्यर्थः । संबन्धमात्रविवक्षायां षष्ठी । अन्यथा ‘भीत्रार्थानां भयहेतुः’ इति पञ्चमी स्यात् । बलवति प्रबले भय उपस्थिते प्राप्तेऽपि धृतिर्धैर्यम् । आददे स्वीकृता । बालच्छेदभयात्प्राणहानिमप्यवगणय्य स्थितमित्यर्थः ॥ ४७ ॥