किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

त्रयोदशः सर्गः २७५

कर्मणि लिट् । अथ परस्य शत्रोर्भेदे विदारण उपजाते च उपलब्धगुणो ज्ञातशक्तिः बाणस्तु प्राप्तश्रीर्वाकर्षवेति शेषः । शुद्धः ऋजुदिग्धत्वादिवोपरहितो वा । 'न कर्मभेदीनं दिग्वैर्नाग्निज्वलिततैजसैः' । इति निषेधात् । अन्यत्र-शुद्धो निर्मलचित्त इति यावत् । बाणश्च सचिव इव । आददे जगृहे । अत्र बाणसचिवयोः शब्दमात्रसामर्थ्याच्छ्लेषालंकारः । प्रकृताप्रकृतविषय इति सर्वस्वकारः । उपमैवेति केचित् ॥ १४ ॥

हिन्दी — उन्होंने (अर्जुनने) ऐसा विचार कर धनु नामवाले पहले पुरुषार्थके चिह्नको उठाया, शत्रुको विदारण करनेमें जानी गई शक्तिवाला और प्रत्यञ्चापर चढ़ाया गया शुद्ध (सीधा वा दोषरहित) मन्त्रीके समान बाणको ले लिया ॥ १४ ॥

अनुभाववता गुरु स्थिरत्वादविसंवादि धनुर्धनञ्जयेन ।
स्ववलव्यसनेऽपि पीड्यमानं गुणवन्मित्रमिवानतिं प्रपेदे ॥ १५ ॥

मल्लि० — अनुभावेति । गुरु महत्पूज्यं च स्थिरात् सारवत्त्वात् । अविसंवादि अभङ्गुरम्, अन्यत्र प्रतिष्ठितत्वादसत्यरहितम् । गुणवत् सज्यम् । अन्यत्र-औदार्यादिगुणवत् । धनुर्मित्रमिवानुभाववता निश्चयबुद्धिमता । 'अनुभावः प्रभावे च सतां च मतिनिश्चये ।' इत्यमरः । धनञ्जयेन स्वबलव्यसनेऽपि तपसा क्षीणत्वेऽपि । अन्यत्र स्वं धनं तदेव बलं तस्य व्यसने ह्रासेऽपि । पीड्यमानमाकृष्यमाणमवरुद्ध्यमानं च सत् मित्रमिव । आनतिं नम्रतामानुकूल्यं च प्रपेदे । अलंकारस्तु पूर्ववत् ॥ १५ ॥

हिन्दी — गुरु (विशाल और पूज्य) सारयुक्त होनेसे अभङ्गुर (नहीं टूटनेवाला) अथवा प्रतिष्ठित होनेसे असत्यसे रहित, गुण (प्रत्यञ्चा वा उदारताआदि) से युक्त धनुने मित्रके समान, निश्चय बुद्धिवाले अर्जुनसे तपस्यासे क्षीण होनेपर भी अथवा स्व (धन) रूप बलका ह्रास होनेपर भी खींचा जाकर उत्तम मित्रके समान आनति (नम्रता वा अनुकूलता) को प्राप्त किया ॥ १५ ॥

प्रविकर्षणनिनादभिन्नरन्ध्रः पदविष्टम्भनिपीडितस्तदानीम् ।
अधिरोहति गाण्डिवं महेषौ सकलः संशयमारुरोह शैलः ॥ १६ ॥

मल्लि० — प्रविकर्षेति । तदानीं तस्मिन् काले महेषौ बाणे गण्डिवमर्जुनधनुः । अधिरोहति सति । 'कपिश्वजस्य गाण्डीवगाण्डिवौ पुंनपुंसकौ' इत्यमरः । 'गाण्डघ-जगात्संज्ञायाम्' इति वप्रत्ययः । प्रविकर्षेण ज्यास्फालनेन यो निनादस्तेन भिन्नरन्ध्रो विदलितगह्वरः तथा, पदविष्टम्भेन पादाक्रमणेन निपीडितो नुन्नः सकलः समूलः