किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

त्रयोदशः सर्गः २७७

स भवस्य भवक्षयैकहेतोः सितसप्तेश्च विधास्यतोः सहायम् । रिपुराप पराभवाय मध्यं प्रकृतिप्रत्ययोरिवानुबन्धः ॥ १९ ॥ मल्लि०—स इति । सह संभूय अर्थमरिबधरूपप्रयोजनं विधास्यतोः करिष्यतोः । अन्यत्र—सहाथंमभिधेयमभिधास्यतोरित्यर्थः । 'प्रकृतिप्रत्ययौ सहार्थं ब्रूतः' इति वचनात् । भवक्षयैकहेतोः संसारोच्छेदनिदानस्य भवस्य शिवस्य सितसप्तेरर्जुनस्य च मध्यं रिपुर्वराहः । यस्मात्प्रत्ययो विधीयते सा प्रकृतिर्द्धादिः, प्रत्ययः सनादिः, तयोर्मध्यमनुबन्ध इत्संज्ञको वर्णः । यथा भूतं भूतिररित्यादो क्कारः । स इव पराभवाय नाशाय लोपार्थमेव आप । न तु स्थित्यर्थमित्यर्थः ॥ १९ ॥

हिन्दी—मिलकर शत्रु का वध रूप प्रयोजन को करनेवाले, दूसरे पक्ष में—साथ-साथ अर्थ का प्रतिपादन करनेवाले, संसार के संहार के लिए एकमात्र कारण-स्वरूप शिवजी और अर्जुन के भी बीच में शत्रु (वराह) प्रकृति (धातु आदि) प्रत्यय (सन् आदि) उनके बीच में अनुबन्ध (इत्संज्ञक वर्ण) की तरह लोप के लिए प्राप्त हुआ ॥ १९ ॥

अथ दीपितवारिवाहवर्त्मा रववित्रासितवारणादवार्यः । निपपात जवादिषुः पिनाकान्महतोऽभ्रादिव वैद्युतः कृशानुः ॥ २० ॥ मल्लि०—अथेति । अथ रिपोर्मध्यप्रवेशानन्तरं दीपितं वरिवाहवर्त्म आकाशं येन सः । अवार्यो दुर्वार इषुः शरो रववित्रासितवारणात् स्वघोषभोषितगजात् पिनाकात् शिवधनुषः । 'पिनाकोऽजगवं धनुः' इत्यमरः । महतोऽभ्रान्मेघात्, विद्युतोऽयं वैद्युतः कृशानुरशनिरिव जवाद्द्वेगात् । निपपातादघाव ॥ २० ॥

हिन्दी—तब आकाश को प्रकाशित करनेवाला और निवारण नहीं किया जा सकनेवाला बाण अपनी आवाज से हाथियों को डरानेवाले शिवधनु पिनाक से विशाल मेघ से बिजली वाले वज्र के समान वेग से छूटा ॥ २० ॥

व्रजतोऽस्य बृहत्पतत्त्रजन्मा कृततार्थ्योपनिपातवेगशङ्कः । प्रतिनादमहान्महोरगाणां हृदयश्रोत्रभिदुत्पपात नादः ॥ २१ ॥ मल्लि०—व्रजत इति । व्रजतो धावतोऽस्य बाणस्य बृहद्भ्यः पतत्त्रेभ्यः पक्षेभ्यो जन्म यस्य स तथोक्तः । कृता तार्थ्योपनिपातवेगशङ्का गरुडागमनवेगभ्रमो येन सः । अत एव, महोरगाणां सर्पाणां हृदयानि श्रोत्राणि च भिनत्तीति हृदयश्रोत्रभित् । 'समुद्राद्याठः' इति सूत्रे पूर्वनिपातव्यभिचारात् 'श्रोत्र' शब्दस्य पूर्वनिपातः