किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)
Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi
महाकवि भारवि द्वारा
स्रोत: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (उद्गम)
पृष्ठ 577, कुल 707 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्दशः सर्गः ३२१
दिशः समूहन्निव विक्षिपन्निव प्रभां रवेराकुलयन्निवानिलम् । मुनिश्चचाल क्षयकालदारुणः क्षितिं सशैलां चलयन्नि्वेषुभिः ॥ ५० ॥
मल्लि०—दिश इति। क्षयकालः कल्पान्तकाल इव। 'संवर्तः प्रलयः कल्पः क्षयः कल्पान्त इत्यपि' इत्यमरः। दारुणो रौद्रो मुनिरर्जुनः। इषुभिर्बाणैः। दिशः समूहन्निव एकत्र समाहरन्निव। अन्यथा तासां पारदर्शनं न स्यादिति भावः। रवेः प्रभां विक्षिपन्निव अधः प्रक्षिपन्निव। अन्यथा सा कथं न दृश्यत इति भावः। तथा अनिलं वायुमाकुलयन्निवेषुभिरन्तराल आघूर्णयन्निव। तस्य तथा गतिविधातादिति भावः। सशैलां क्षितिं चलयन्निव कम्पयन्निव। तथा संक्षोभादिति भावः। चचाल गतिमकरोत्। सर्वत्र 'इव' शब्द उत्प्रेक्षायाम् ॥ ५० ॥
हिन्दी—प्रलय-समयके समान भयंकर तपस्वी (अर्जुन) बाणोंसे मानों दिशाओंको एक स्थानमें लाते हुए, मानों सूर्यके तेजको नीचे फेंकते हुए, वायुको बाणोंसे मानों घुमाते हुए, मानों पर्वतके साथ पृथिवीको कम्पित करते हुए घूमने लगे ॥ ५० ॥
विमुक्तमाशंसितशत्रुनिर्जयैरनेकमेकावसरं वनेचरैः। स निर्जघानायुधमन्तरा शरैः क्रियाफलं काल इवातिपातितः ॥ ५१ ॥
मल्लि०—विमुक्तमिति। आशंसितः काङ्क्षितः शत्रुनिर्जयो यैस्तैः। अहमहमिकया शत्रुं विजिगीषद्भिरित्यर्थः। वनेचरैरेकावसरं समकालम्। अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। विमुक्तं प्रयुक्तमनेकं बहु आयुधम्। जातावेकवचनम्। सोऽर्जुनः क्रियाफलमतिपातितोऽतिक्रान्तः काल इव। अतिक्रान्तकालस्य कर्मणो निष्फलत्वादिति भावः। अन्तरा मध्ये शरैर्निजघान ॥ ५१ ॥
हिन्दी—शत्रुको जीतनेकी आशा करते हुए किरातोंसे एक ही बार छोडे हुए अनेक हथियारोंको अर्जुनने क्रियाफलको अतिक्रान्त समयके समान बीचमें बाणोंसे प्रहार किया ॥ ५१ ॥
गतैः परेषामविभावनोयतां निवारयद्भिर्विपदं विदूरगैः। भृशं बभूवोपचितो बृहत्फलै शरैरुपा तैरिव पाण्डुनन्दनः ॥ ५२ ॥
मल्लि०—गतैरिति। पाण्डुनन्दनोऽर्जुनः परेषामविभावनीयतां लघुप्रयोगात्, अन्यत्र—गूढप्रयोगाच्च अदृश्यतामप्रकाशयतां च गतैर्विपदममर्थं निवारयद्भिर्विदूरगैः दूरलक्ष्यगैः परमण्डलप्रविष्टैश्च बृहत्फलैरायताग्रैर्महालाभैश्च। 'फलं बाणाग्रलाभयोः'
२१ कि०