किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)
Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi
महाकवि भारवि द्वारा
स्रोत: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (उद्गम)
पृष्ठ 582, कुल 707 में से
संदर्भ में पढ़ें३२६ | किरातार्जुनीयम्
जयेन कच्चिद्विरमेदयं रणाद्भवेदपि स्वस्ति चराचराय वा।
तताप कीर्णा नृपसूनुमार्गणेरिति प्रतर्काकुलिता पताकिनी॥ ६२॥
मल्लि०-- जयेनेति। कच्चिदयं रणाज्जयेन विरमेत्। अस्मान्जित्वा कच्चि- दयं युद्धमुपसंहरेदित्यर्थः। अपि चराचराय स्वस्ति भवेत् कच्चित्। अपि स्थावर- जङ्गमं जगन्न विनश्येदित्यर्थः। 'अपि' शब्दः संभावनायाम्। प्रार्थनायां लिङ्। इति प्रतर्काकुलिता पूर्वोक्ता ये प्रतर्कास्तैः आकुलिता विह्वला। अत्र सहेतुकं विशेषमाह— नृपसूनुमार्गणेरर्जुनबाणैः कीर्णा विद्धा पताकिनी सेना। किरातपते- रिति शेषः। तताप तापं प्राप॥ ६२॥
हिन्दी— यह (तपस्वी) जयलाभ करके युद्धसे विरत होगा क्या? स्थावर और जङ्गम प्राणियोंका कल्याण भी होगा क्या? इस प्रकारके तर्कसे आकुल होकर अर्जुनके बाणोंसे विद्ध प्रमथोंकी सेना सन्तप्त होने लगी॥ ६२॥
अमर्षिणा कृत्यमिव क्षमाश्रयं मदोद्धतेनेव हितं प्रियं वचः।
बलीयसा तद्विधिनेव पौरुषं बलं निरस्तं न रराज जिष्णुना॥ ६३॥
मल्लि०— अमर्षिणेति। अमर्षिणा क्रोधवता क्षमाश्रयं शान्तिसाध्यं कृत्यमिव। क्षमासाध्यं हि कृत्यं सामर्षैनिरस्यते, तच्च निरस्तं न शोभते। मदोद्धतेन पुंसा हितं प्रियं वचो निरस्तं तिरस्कृतमिव। यथा बलीयसा बलवत्तरेण विधिना दैवेन निरस्तं पौरुषमिव। बलीयसा दैवेन प्रतिहतपुरुषव्यापारस्य निष्फलत्वादिति भावः। तथा जिष्णुनाऽर्जुनेन निरस्तं क्षिप्तं बलं किरातसैन्यं न रराज। मालो- पमा॥ ६३॥
हिन्दी— क्रोधी पुरुषसे शान्तिसे सिद्ध होने वाले कार्यके समान, मदसे उद्धत पुरुषसे तिरस्कृत हित और प्रियवचनके समान, अधिक बलसे युक्त भाग्यसे प्रतिहत पुरुषार्थके समान जयशील अर्जुनसे प्रतिहत होकर प्रमथसेना शोभित नहीं हुई॥ ६३॥
प्रतिदिशं प्लवगाधिपलक्ष्मणा विशिखसंहतितापितमूर्तिभिः।
रविकरग्लपितैरिव वारिभिः शिवबलैः परिमण्डलता दधे॥ ६४॥
मल्लि०— प्रतिदिशमिति। प्लवगानामधिपोऽधीशो लक्ष्म यस्य तेन वानर- चिह्नेन। 'कपिप्लवङ्गप्लवगे-'ति, 'चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम्' इति चामरः। अर्जुनेन विशिखसंहतितापितमूर्तिभिरिति। विशिखा बाणास्तेषां संहतयः समूहाः।