किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

षोडशः सर्गः | ३६५

तिरोहितेन्दोरथ शंभुमूर्द्ध्नः प्रणम्यमानं तपसां निवासैः ।
सुमेरुशृङ्गादिव विम्बमार्कं पिशङ्गमूच्चैरुदियाय तेजः ॥ ३१ ॥

मल्लि० -- तिरोहितेति । अथ तिरोहितेन्दोः = किरातमायया छन्नचन्द्रात्, शंभुमूर्द्ध्नः सकाशात् । सुमेरुशृङ्गात् अर्कसम्बन्धि विम्बमिव । तपसां निवासैः स्तापसैः प्रणम्यमानमभिवन्द्यमानं पिशङ्गं = तेजं उच्चैरुर्ध्वम् । उदियाय = प्रकटी-बभूव । तच्च न चान्द्रमिति भावः ॥ ३१ ॥

हिन्दी -- तब किरातकी मायासे अदृष्ट चन्द्रवाले शिवजीके मस्तकसे सुमेरु पर्वतकी चोटीसे सूर्यमण्डलके समान, तपस्वियोंसे प्रणाम किया जाता हुआ पीला तेज ऊपर प्रकट हुआ ॥ ३१ ॥

छायां विनिर्धूय तमोमयीं तां तत्त्वस्य संवित्तिरिवापविद्याम् ।
ययौ विकासं द्युतिरिन्दुमोलेरालोकमत्यादिशती गणेभ्यः ॥ ३२ ॥

मल्लि० -- छायामिति । इन्दुमोलेर्द्युतिः=कान्तिः । तत्त्वस्य संवित्तिस्तत्त्वज्ञानम् । =अपविद्यामविद्यामिव तां तमोमयीं छायां=निद्रां, विनिर्धूय=निरस्य, गणेभ्य आलोकं वस्तुप्रकाशं चिरम् अत्यादिशती=वितरन्ती विकासं=विस्तारं ययौ ॥ ३२ ॥

हिन्दी -- शिवजीकी कान्ति जैसे तत्त्वज्ञान अविद्याको नष्ट करता है, उसी तरह प्रस्वापन अस्त्रकी उस निद्राको नष्ट करके प्रमथगणोंको वस्तुप्रकाशको बहुत समय तक देती हुई विस्तारको प्राप्त करने लगी ॥ ३२ ॥

त्विषां ततिः पाटलिताम्बुवाहा सा सर्वतः पूर्वसरीव संध्या ।
निनाय तेषां द्रुतमुल्लसन्ती विनिद्रतां लोचनपङ्कजानि ॥ ३३ ॥

म० -- त्विषामिति । सर्वतः पाटलिताः=पाटलीकृता अम्बुवाहा यया सा, तथोक्ता त्विषां=तेजसां ततिः । पूर्वा सरतीति पूर्वसरी । 'पूर्वे कर्तरि' इति टप्रत्यये ङीप्, 'सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः' इति 'पूर्वा ' शब्दस्य पुंवद्भावः । संध्या = प्रातः-संध्येव, उल्लसन्ती = प्रसरन्ती, तेषां = गणानां, लोचनपङ्कजानि, द्रुतं विनिद्रता = विकासं निनाय ॥ ३३ ॥

हिन्दी -- सभी ओरसे मेघोंको गुलाबी वर्णवाले बनानेवाली तेजोंकी पङ्क्तिने पूर्व की ओर चलनेवाली प्रातः-सन्ध्याके समान फैलती हुई गणोंके नेत्रकमलोंको विकासको प्राप्त करा दिया अर्थात् गणलोग जग गये ॥ ३३ ॥