किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

३४	किरातार्जुनीयम्	[प्रथमः

अन्वयः-महौजसः, मानधनाः, धनार्चिताः, संयति, लब्धकीर्त्तयः, धनुर्भृतः, नसंहता, नभिन्नवृत्तयः, (अपि तु) तस्य असुभिः, प्रियाणि, समीहितुम्, वाञ्छन्ति ॥१९॥

सुधा-महौजसः = अतितेजस्विनः, मानधनाः = मनस्विनः, धनार्चिताः = धनसत्कृताः, संयति = युद्धे, समरे, लब्धकीर्तयः = प्राप्तयशसः, वीरभटा इत्यर्थः। धनुर्भृतः = धनुर्धराः, नसंहताः = मिथः स्वार्थसिद्धयै न मिलिताः, अर्थादहमहमिकया सर्वे स्वामिहितकरणतत्परा इत्यर्थः। तथा च, नभिन्नवृत्तयः = पृथग्व्यापाराः, न सन्ति। सर्वे स्वाम्यभिलाषपूरणैकलक्ष्यवन्तः सन्तीत्यर्थः। तथाऽऽह, अपि तु सर्वे वीराः, तस्य = दुर्योधनस्य, असुभिः॥ प्राणैः, अपि, प्रियाणि = शुभानि, समीहितुम् = विधातुम्, वाञ्छन्ति = इच्छन्ति, अभिलषन्तीत्यर्थः॥१९॥

समासः- महत् ओजो येषां ते महौजसः। मान एव धन येषां ते 'मानधनाः धनैः पारितोषिकरूपैरर्चिता धनार्चिताः लब्धा कीर्तिर्यैस्ते लब्धकीर्तयः । धनुर्भृतः धनूंषि बिभ्रंतीति धनुर्भृतः, भिन्ना वृत्तियेषां ते भिन्नवृत्तयः॥१९॥

व्याकरणम्- वाञ्छन्ति=वाञ्छि+लट् । समीहितुम्=सम्+ईह+तुमुन् ॥१९॥

वाच्यान्तरम्- महौजोभिः मानधनैर्धनार्चितैः धनुर्भृद्भिः संयति लब्धकीर्तिभिः नसंहतैः नभिन्नवृत्तिभिः भूयन्ते । किन्तु असुभिरपि प्रियाणि समीहितुं वाञ्छ्यन्ते ॥१९॥

कोषः- 'बृहद्विशालं पृथुलं महत्' इत्यमरः। 'ओजो दीप्तौ बले' इत्यमरः। 'धन्वी धनुष्मान् धानष्को निष्षङ्ग्यस्त्री धनुर्धरः इत्यमरः। 'युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम् । अस्त्रियां समरानीकरणाः कलहविग्रहौ । इत्यमरः। 'यशः कीर्तिः समज्ञा च' इत्यमरः। 'आजीवो जीविकावार्त्ता वृत्तिर्वर्त्तनजीवने ।' इत्यमरः 'पुंसि भूम्न्यसवः प्राणाश्चैवं जीवोऽसुधारणम्' इत्यमरः॥१९॥

सारार्थः- अतिबला अहङ्कारिणो लब्धानेकपारितोषिका, युद्धलब्धयशसो वीरा भटा दुर्योधनस्वामिनः कल्याणं प्राणैरपि कुर्वन्तीति ॥१९॥

भावार्थः- बड़े बलवाले, अभिमान ही धन है जिनके ऐसे और मौके पर पारितोषिक आदि द्वारा धनों से सम्मान पाये हुए और संग्राम में यश (जय) पाने वाले योद्धा लोग अपने स्वार्थसाधन के लिये मिले हुए नहीं हैं, वे सबके सब एक ही लक्ष्य पर निर्भर हैं और अपनी जानों से भी उस दुर्योधन का हित करना चाहते हैं ॥१९॥