किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

३४	किरातार्जुनीयम्	[प्रथमः

अन्वयः-महौजसः, मानधनाः, धनार्चिताः, संयति, लब्धकीर्त्तयः, धनुर्भृतः, नसंहता, नभिन्नवृत्तयः, (अपि तु) तस्य असुभिः, प्रियाणि, समीहितुम्, वाञ्छन्ति ॥१९॥

सुधा-महौजसः = अतितेजस्विनः, मानधनाः = मनस्विनः, धनार्चिताः = धनसत्कृताः, संयति = युद्धे, समरे, लब्धकीर्तयः = प्राप्तयशसः, वीरभटा इत्यर्थः। धनुर्भृतः = धनुर्धराः, नसंहताः = मिथः स्वार्थसिद्धयै न मिलिताः, अर्थादहमहमिकया सर्वे स्वामिहितकरणतत्परा इत्यर्थः। तथा च, नभिन्नवृत्तयः = पृथग्व्यापाराः, न सन्ति। सर्वे स्वाम्यभिलाषपूरणैकलक्ष्यवन्तः सन्तीत्यर्थः। तथाऽऽह, अपि तु सर्वे वीराः, तस्य = दुर्योधनस्य, असुभिः॥ प्राणैः, अपि, प्रियाणि = शुभानि, समीहितुम् = विधातुम्, वाञ्छन्ति = इच्छन्ति, अभिलषन्तीत्यर्थः॥१९॥

समासः- महत् ओजो येषां ते महौजसः। मान एव धन येषां ते 'मानधनाः धनैः पारितोषिकरूपैरर्चिता धनार्चिताः लब्धा कीर्तिर्यैस्ते लब्धकीर्तयः । धनुर्भृतः धनूंषि बिभ्रंतीति धनुर्भृतः, भिन्ना वृत्तियेषां ते भिन्नवृत्तयः॥१९॥

व्याकरणम्- वाञ्छन्ति=वाञ्छि+लट् । समीहितुम्=सम्+ईह+तुमुन् ॥१९॥

वाच्यान्तरम्- महौजोभिः मानधनैर्धनार्चितैः धनुर्भृद्भिः संयति लब्धकीर्तिभिः नसंहतैः नभिन्नवृत्तिभिः भूयन्ते । किन्तु असुभिरपि प्रियाणि समीहितुं वाञ्छ्यन्ते ॥१९॥

कोषः- 'बृहद्विशालं पृथुलं महत्' इत्यमरः। 'ओजो दीप्तौ बले' इत्यमरः। 'धन्वी धनुष्मान् धानष्को निष्षङ्ग्यस्त्री धनुर्धरः इत्यमरः। 'युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम् । अस्त्रियां समरानीकरणाः कलहविग्रहौ । इत्यमरः। 'यशः कीर्तिः समज्ञा च' इत्यमरः। 'आजीवो जीविकावार्त्ता वृत्तिर्वर्त्तनजीवने ।' इत्यमरः 'पुंसि भूम्न्यसवः प्राणाश्चैवं जीवोऽसुधारणम्' इत्यमरः॥१९॥

सारार्थः- अतिबला अहङ्कारिणो लब्धानेकपारितोषिका, युद्धलब्धयशसो वीरा भटा दुर्योधनस्वामिनः कल्याणं प्राणैरपि कुर्वन्तीति ॥१९॥

भावार्थः- बड़े बलवाले, अभिमान ही धन है जिनके ऐसे और मौके पर पारितोषिक आदि द्वारा धनों से सम्मान पाये हुए और संग्राम में यश (जय) पाने वाले योद्धा लोग अपने स्वार्थसाधन के लिये मिले हुए नहीं हैं, वे सबके सब एक ही लक्ष्य पर निर्भर हैं और अपनी जानों से भी उस दुर्योधन का हित करना चाहते हैं ॥१९॥

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्योपेतम् । ३५

सम्प्रति स्वराष्ट्रवत्परराष्ट्रवृत्तान्तमपि वेत्तीत्याह- महीभृतां सच्चरितैश्चरैः क्रियाः स वेद निःशेषमशेषितक्रियः। महोदयैस्तस्य हितानुबन्धिभिः प्रतीयते धातुरिवेहितं फलैः॥२०॥

महीभृतामिति । अशेषितक्रियः। समापितकृत्यः आफलोदयकर्मेत्यर्थः। स दुर्योधनः। सच्चरितैः शुद्धचरितैः। अवञ्चकैरित्यर्थः। चरन्तीति चरास्तैश्चरैः प्रणिधिभिः। पचाद्यच् । महीभृतां क्रियाः प्रारम्भात्रिःशेषं वेद वेत्ति । 'विदो लटो वा' इति णलादेशः। स्वरहस्यं तु न कश्चिद्वेदेत्याह-महोदयैरिति । धातुरिव तस्य दुर्योधनस्येहितमुद्योगो महोदयैर्महावृद्धिभिः। हितमनुबध्नन्त्यनुरुन्धन्तीति हितानुबन्धिभिः। स्वन्तैरित्यर्थः। फलैः कार्यसिद्धिभिः प्रतीयते ज्ञायते । फलानुमेयास्तस्य प्रारम्भा इत्यर्थः॥२०॥

अन्वयः-अशेषितक्रियः, सः, सच्चरितैः, चरैः, महीभृताम्, क्रियाः, निःशेषम्, वेद, हितानुबन्धिभिः महोदयैः, धातुः, ईहितम्, इव, तस्य (ईहितम्) फलैः, प्रतीयते ॥२०॥

सुधाः-अशेषितक्रियः = समापितकृत्यः सः = दुर्योधनः, सच्चरितैः = सत्यशीलैः, चरैः = गूढचरैः, महीभृताम् = भूपतीनाम्, क्रियाः = सकलव्यापारान्, निःशेषम् = अवशेषम्, सकलमित्यर्थः, यथा स्यात्तथेति योज्यम् । वेद = जानाति, न ह्येकमपि तादृक् परेषां भूपानां कर्म, यद् दुर्योधनेन न ज्ञायते इति भावः। अर्थात्सर्वं ज्ञायते एव । अथ हितानुबन्धिभिः = सदा कल्याणकरणतत्परैः, महोदयैः = महानुभावैः, अन्यैर्भू पैरित्यर्थः। धातुः = ईश्वरस्य, ईहितम् = चेष्टितम्, एव, तस्य = दुर्योधनस्य, ईहितम् = ईप्सितम्, फलैः = परिणामैः, प्रतीयते = ज्ञायते । यथेश्वरस्य 'केनाशयेन किं कर्म करोती'ति पूर्वं कोऽपि न जानाति । पश्चात्तत्कर्म विलोक्यास्यायं एव इदमादावीश्वरेण कृतमिति जानाति। तथैव दुर्योधनस्यापि चेष्टितं कार्यपरिणामं विलोक्यैव सर्वैर्ज्ञातं भवतीति भावः॥२०॥

समासः-महीं बिभ्रतीति महीभृतस्तेषां महीभृताम्, सत् शुभं चरितं येषां ते सच्चरितास्तैः, न शेषिता अशेषिता, अशेषिता क्रिया येन सः अशेषितक्रियः। महानुदयो येषां ते महोदयास्तैर्महोदयैः। हितमनुबध्नन्तीति हितानुबन्धिन्स्तैर्हितानुबन्धिभिः॥२०॥

व्याकरणम्- वेद = विद् + लट् । प्रतीयते = प्रति + इण् + लट् ॥२०॥

वाच्यान्तरम्- अशेषितक्रियेण येन दुर्योधनेन सच्चरितैश्चरैरन्येषां महीभृतां

३६	किरातार्जुननीयम्	[प्रथमः

क्रियाः ज्ञायन्ते (विघ्नन्ते), हितानुबन्धिना महोदयाः धातुरिहितमिव तस्य चेष्टितम्, फलैः प्रतीयन्ति ॥२०॥

कोषः- 'यथार्हवर्णः प्रणिधिरपसर्पश्वरः स्पर्शः। चारश्च गूढपुरुषश्चाप्तप्रत्ययितौ समौ' इत्यमरः। 'स्रष्टा प्रजापतिर्वेधा विधाता विश्वसृड्विधिः' इत्यमरः॥२०॥

**सारार्थः-**सर्वाङ्गसिद्धिशाली दुर्योधनोऽन्येषां कर्त्तव्यं गूढचरैः सर्वं जानाति, दुर्योधनस्य चिकिर्षितं प्राक्कोऽपि न वेत्ति। यदा तत्कृत्यपरिणामः प्रकटीभवति तदैव फलं दृष्ट्वा वृक्षपरिचयवत्तत्कृतं पश्चाज्जानातीति ॥२०॥

**भाषार्थः-**जिस काम को आरम्भ करता है, उसको पूरा करने वाला वह दुर्योधन गूढचरों के द्वारा अन्य राजाओं की कारामात समझता है। लेकिन उसके प्रेमी महानुभाव जन भी, ईश्वर की इच्छा के समान उसकी इच्छा को सिर्फ आखिरी नतीजे से ही समझ पाते हैं।

मित्रबलमाह-
न तेन सज्यं क्वचिदुद्यतं धनु कृतं न वा कोपविजिह्ममाननम्।
गुणानुरागेण शिरोभिरुह्यते नराधिपैर्माल्यमिवास्य शासनम् ॥२१॥

नेति। तेन राज्ञा क्वचित्कुत्रापि। सह ज्यया मौर्व्या सज्यम्। 'मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः' इत्यमरः। 'तेन सहेति तुल्ययोग' इति बहुव्रीहिः। धनुर्नोद्यतं नोर्ध्वाकृतम्। आननं च कोपविजिह्मं कोपकुटिलं न कृतम्। यस्य कोप एव नोदेति कुतस्तस्य युद्धप्रसक्तिरिति भावः। कथं तर्ह्याज्ञां कारयति राज्ञं इत्यत्राह— गुणेति गुणेषु दयादाक्षिण्यादिष्वनुरागेण प्रेम्णा। माल्यपक्षे सूत्रानुशङ्गेण। यद्वा, सौरभ्य-गुणलोभेन। नराधिपैरस्य शासनमाज्ञा। मालैव माल्यं तदिव। 'चातुर्वर्ण्यादित्वात्स्वार्थे ष्यञ् इति क्षीरस्वामी। शिरोभिरुह्यते धार्यते। 'वचिस्वपियजादीनां किति इति यकि सम्प्रसारणम्। अत्रोपमा स्फुटैव ॥२१॥

**अन्वयः-**तेन, क्वचित् सज्यं, धनुः, न, उद्यतम्, वाकोपविनिजिह्यम्, आननम्, न कृतम्, गुणानुरागेण, नराधिपैः, अस्य, शासनम्, माल्यमिव, शिरोभिः, उह्यते।

**सुधा-**तेन = राज्ञां दुर्योधनेन क्वचित् = कुत्रापि सज्यम् = सशिक्षिनीकम् आरोपितमौर्वीकमित्यर्थः। धनुः कोदण्डम्, न, उद्यतम् = नोत्तानितम्, वा = तथा च, कोपविजिह्यम् = क्रोधकुटिलम्, अमर्षवैकृत्यम्, आननम् = मुखम्, न कृतम् = न विहितम्। अर्थात्सर्वे भूपतयोऽस्य शासनानुसारेणैव चलन्ति, न हि

सर्गः] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम्। ३७

केऽपि तत्प्रतिकूलाः सन्त्यत एव दुर्योधनस्य न हि धनुरुत्तानावसरो नहि वा क्रोधकरणावश्यकतेति भावः। तथैवाह- नराधिपैः = नरेन्द्रैः, भूपतिभिः, गुणानुरागेण = दयादाक्षिण्यादिस्नेहेन, अस्य = दुर्योधनस्य, शासनम् = आदेशवचः, माल्यम् = स्रक्, ग्रथितपुष्पसमूहः इव, शिरोभिः = शीर्षैः, उद्यते = धार्यते। तथा च माल्यमपि सूत्रबद्धं सदैव भूपतिभिर्धार्यते इति शेषः॥२१॥

समासः-ज्यया सहितं सज्यम्। कोपेन विजिह्यं कोपविजिह्यम्। गुणेष्वनुरागो गुणानुरागस्तेन गुणानुरागेण। नराणामधिपा नराधिपास्तैर्नराधिपैः॥ २१॥

व्याकरणम्- उद्यते—वह+कर्मणि लट् ॥२१॥

वाच्यान्तरम्- स क्वचित् सज्यं धनुः नोद्यतवान्। वा कोपविजिह्यम् आननं न कृतवान्। नराधिपाः गुणानुरागेण अस्य शासनं माल्यमिव शिरोभिर्वहन्तीति॥

कोषः-‘मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः' इत्यमरः। धनुश्चापौ धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम् इत्यमरः। ‘कोपक्रोधामर्षरोषप्रतिघा रुट् क्रुधौ स्त्रियो’ इत्यमरः। ‘अरालं वृजिनं जिह्ममृमितकुञ्चितं नतम्। आविद्धं कुटिलं भुग्नं वेल्लितं वक्रमित्यपि’ इत्यमरः ‘वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम्’ इत्यमरः। ‘माल्यं मालास्रजौ मूर्ध्नि केशमध्ये तु गर्भकाः’॥२१॥

सारार्थः-दुर्योधन एवं दयादाक्षिण्यादिगुणैः राष्ट्रं पालयति, येन न कोऽपि जनः तद्विरुद्धाचरणशीलोऽस्ति। न कुत्रापि दुर्योधनस्य क्रोधावसरो जातः। अपि तु ‘तत्प्रजापालनपद्धतिदर्शनप्रसन्नाः राजानो माल्यमिव तच्छासनं धारयन्ति’ शिरोभिरिति ॥२१॥

भाषार्थः-दुर्योधन ने कहीं भी रोदा चढ़ाकर धनुष को नहीं उठाया, न तो कभी क्रोधवश मुख ही टेढ़ा किया। आश्रित राजा लोग भी उसके गुणों के अनुराग से उसकी आज्ञा को माला के समान शिर पर धारण करते हैं ॥२१॥

सम्प्रत्यस्य धार्मिकत्वमाह-

स यौवराज्ये नवयौवनोद्धतं निधाय दुःशासनमिद्धशासनः।
मखेष्वखिन्नोऽनुमतः पुरोधसा धिनोति हव्येन हिरण्यरेतसम् ॥२२॥

स इति। इद्धशासनोऽप्रतिहताज्ञः स दुर्योधनो नवयौवनोद्धतं प्रगल्भम्। धुरन्धरमित्यर्थः। दुःखेन शास्यत इति दुःशासनस्तम्। ‘भाषायां शासिबुधि-’ इत्यादिना खलर्थे युच्प्रत्ययः। यौवराज्ये युवराजकर्मणि। 'ब्राह्मणादित्वात्ष्यञ्।'

३८ किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

निधाय । नियुज्येत्यर्थः। पुरोधसा पुरोहितेनानुमतोऽनुज्ञातः। तस्मिन्याजके सतीत्यर्थः। तदुल्लङ्घने दोषस्मरणादिति भावः। 'निष्ठा' इति भूतार्थे क्तः। न तु 'मतिबुद्धि' इत्यादिना वर्तमानार्थे । अन्यथा 'पुरोधसा इत्यत्र' क्तस्य च वर्तमाने' इति षष्ठी स्यात् । अखिन्नोऽनलसो मखेषु क्रतुषु हव्येन हविषा । हिरण्यं रेतो यस्य तं हिरण्यरेतसमनलं धिनोति प्रीणयति । धिन्वेः प्रीणनार्थाद् 'धिन्विकृण्व्योर च' इत्युप्रत्ययः। अकारश्चान्तादेशः॥२२॥

अन्वयः- इद्धशासनः, सः, यौवराज्ये, नवयौवनोद्धतम्, दुःशासनम्, निधाय, मखेषु, अखिन्नः, पुरोधसा, अनुमतः, (सन्) हव्येन, हिरण्यरेतसम्, धिनोति ॥२२॥

सुधा- इद्धशासनः = उग्राज्ञाकरः, सः दुर्योधन, यौवराज्ये = युवराजाधिकारे, नवयौवनोद्धतम् = अभिनवतारुणप्रगल्भम्, दुःशासनम्=एतन्नामानम्, निधाय=निवेश्य, मखेषु = यज्ञेषु, अखिन्नः=प्रसन्नः, अव्यग्र इत्यर्थः। यज्ञकर्मणि व्यग्रचित्तस्य न हि तत्फलाप्तिर्भवतीत्यत उचितमेवैतत् । पुरोधसा = पुरोहितेन । अनुमतः = अनुज्ञातः। यथा यथाऽऽदिशति पुरोहितस्तथा तथा, न हि तत्पृथक्किमपि;, पृथक्कर्म करणेन पुरोधसोऽपमानेन यज्ञफलप्राप्तिर्नैति । हव्येन = हविषा, घृत-यव-तिल प्रभृतिनेति भावः। हिरण्यरेतसम् = अग्निम्, धिनोति = जुहोति । न केवलमैहिकं लोकरञ्जनं क्रियते, अपि तु पारलौकिकोऽपि धर्मोऽनुष्ठीयते तेन, तद्वशतोऽपि प्रजाकल्याणमेव भवति । 'धर्मवतो । राज्ञो राज्ये न हि जनाः क्लेशभागिनो भवन्तीति ॥

समासः- युवा राजा युवराजस्तस्य कर्म यौवराज्यम्, तस्मिन् यौवराज्ये। नवं यौवनं नवयौवनम्, नवयौवनेन उद्धतो नवयौवनोद्धतस्तं नवयौवनोद्धतम् । इद्धं शासनं यस्य स इद्धशासनस्तमिद्धशासनम् । न खिन्नः, अखिन्नः। हिरण्यं सुवर्णं रेतो यस्य स हिरण्यरेतास्तं हिरण्यरेतसम् ॥२२॥

व्याकरणम्- निधाय = नि + धा क्त्वा+ल्यप् । धिनोति = धिवि + लट् + वस्योत्वं उप्रत्ययश्च ॥२२॥

वाच्यान्तरम्- तेन इद्धशासनेन यौवराज्ये नवयौवनोद्धतं दुःशासनं निधाय मखेषु अखिन्नेन पुरोधसाऽनुमतेन हव्येन हिरण्यरेताः धिन्व्यते ॥२२॥

कोषः- 'जनको युवराजस्तु कुमारो भर्तृदारकः' इत्यमरः। 'यज्ञः सवोऽध्वरो यागः सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः' इत्यमरः। 'पुरोधास्तु पुरोहितः' इत्यमरः। 'हिरण्यरेत हुतभुग्दहनो हव्यवाहनः' इत्यमरः॥२२॥

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ३९

सारार्थः—उग्रशासनो दुर्योधनो महाराजः राज्यकार्ये स्वकनिष्ठभ्रातरं दुःशासननामानं नियुज्य स्वयं निश्चिन्तो भूत्वा पुरोहितादेशानुसारं यज्ञं च करोति ॥२१॥

भाषार्थः— कठोर शासन करने वाला दुर्योधन अपने छोटे भाई दुःशासन को युवराज बनाकर स्वयं यज्ञ में निश्चित रूप से पुरोहित के आज्ञानुसार हव्य से अग्नि को सन्तुष्ट करता है ॥२२॥

न चैतावता निरुद्योगैर्भाव्यमित्याशङ्कयाशां दर्शयति—

प्रलीनभूपालमपि स्थिरायति प्रशासदावारिधि मण्डलं भुवः । स चिन्तयत्येव भियस्त्वदेष्यतीरहो दुरन्ता बलवद्विरोधिता ॥२३॥

प्रलीनेति । स दुर्योधनः। प्रलीनभूपालम् । निःसपत्नमित्यर्थः। स्थिरायति । चिरस्थायीत्यर्थः। भुवो मण्डलमावारिधिभ्य आवारिधि । आङ्‌मर्यादाऽभिविध्योः इत्यव्ययीभावः। प्रशासदाज्ञापयन्नपि । 'जक्षित्यादयः षट्' इत्यभ्यस्तसंज्ञा । 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इति नुमागमप्रतिषेधः। त्वत् त्कत एष्यतीरगमिख्यतीः। धातूनामनेकार्थत्वादुक्तार्थसिद्धिः अथवाऽऽङ्‌पूर्वः पाठः। 'एत्येधत्यूठ्सु' इति वृद्धिः। 'लटः सद्वा' इति शतृप्रत्ययः। 'उगितश्च' इति ङीप् । 'आच्छीनद्योर्नुम्' इति विकल्पान्नुमभावः। भियो भयहेतून् । विपद इत्यर्थः। चिन्तयत्यालोचयत्येव । स एवाह- अहो बलवद्विरोधिता दुरन्ता दुष्टावसाना । सार्वभौमस्यापि प्रबलैः सह वैरायमाणत्वमनर्थपर्यवसाय्येवेति तात्पर्यम् । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः॥२३॥

अन्वयः—सः प्रलीनभूपालं, स्थिरायति, आवारिधि, भुवः, मण्डलम्, प्रशासत् अपि, त्वदेष्यतीः भियः, चिन्तयति, एव । अहो, बलवद्विरोधिता, दुरन्ता (भवति)॥

सुधा—सः=दुर्योधनः, प्रलीनभूपालम् = अप्रतिमभूपम्, अकण्टकम्, स्थिरायति = चिरस्थायि सदावर्त्तमानम्, आवारिधि = आसमुद्रम्, भुवः = पृथिव्याः, मण्डलम् = वलयम, प्रशासत् = आज्ञापयन्, अपि, त्वदेष्यतीः = त्वदागमिष्यतीः, भियः= विपदः, चिन्तयपि = आलोचयति, एव । कुत इत्याह— अहो इति सखेदोच्छ्वासे बलवद्विरोधिता=महाजनवैरिता, दुरन्ता = दुरवसाना, दुःखपरिणामा, भवतीति शेषः॥२३॥

समासः— प्रलीना भूपाला यस्मिन् तत् प्रलीनभूपालम्। स्थिरा आयतिरुत्तरकालो यस्त तत् स्थिरायति । आ वारिधिभ्य इति आवारिधि । बलमस्यास्तीति बलवान्, बलवद्भिः विरोधिता बलवद्विरोधिता ॥२३॥

४० किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

व्याकरणम्- प्रशासत् = प्र+शास्+लट्+शतृ । चिन्तयति = चिन्ति + लट् । एष्यतीः = इण्+शतृ+ङीष् ॥२३॥

**वाच्यान्तरम्-**तेन दुर्योधनेन प्रलीनभूपालं स्थिरयति, आवारिति भुवो मण्डलं प्रशासत, त्वदेष्यत्यो भियश्चिन्त्यन्ते एव । अहो बलवद्विरोधितया दुरन्तया भूयते ॥

कोषः-'उत्तरः काल आयतिः' इत्यमरः। 'उदधिर्वारिधिः सिन्धुः सागरश्च सरित्पतिः' इति कोषः। मण्डलं वलयं समम्' इति कोष 'भीतिर्भीः साध्वसं भयम्' इत्यमरः॥२३॥

**सारार्थः-**निष्कण्टकमासमुद्रं भूमण्डलमात्मायत्तं कृत्वाऽपि त्वत्तो विभेत्येव। यतो महद्विर्विरोधो नियतं कदापि समूलनाशायैव भवति । पद्यमिदं विशङ्कमानो भवतः पराभवमि'त्याद्यस्यानुच्छायेवास्ति ॥२३॥

भाषार्थः- दुर्योधन के प्रताप के उदय होने से लुप्त हो गये हैं राजा लोग जहाँ और आगे के भी समय में किसी से टलने की शङ्का नहीं है जिनको, ऐसे समुद्र पर्यन्त भूमण्डल का शासन करता हुआ भी वह आप से आनेवाले डर को सोचता ही है क्योंकि अपने से बलिष्ठ के साथ विरोध करना कभी न कभी दुःख ही के लिये होता है ॥२३॥

ननु गूढाकारेङ्गितस्य तस्य भयं त्वया कथं निर्धारीत्यत्राह- कथाप्रसङ्गेन जनैरुदाहृतादनुस्मृताखण्डलसूनुविक्रमः। तवाभिधानाद्व्यथते नताननः स दुःसहान्मन्त्रपदादिवोरगः ॥२४॥

कथेति । कथाप्रसङ्गेन गोष्ठीवचनेन जनैः, तत्रत्यैरित्यर्थः॥ अन्यत्र कथाप्रसङ्गेन विषवैद्येन 'कथाप्रसङ्गो वार्तायां विषवैद्येऽपि वाच्यवत् इति विश्वः। एकवचनस्य तन्त्रत्वाज्जनविशेषणम् । उदाहृतादुच्चारितात्तवाभिमानान्नामधेयात्स्मारकारद्धेतोः 'हेतौ' इति पञ्चमी ।' आख्याह्व अभिधानं च नामधेयं च नाम च' इत्यमरः। अन्यत्र तवाभिधानात् । 'नामैकदेशग्रहणे नाममात्रग्रहणम्' इति न्यायात् तश्च वश्च तवौ तार्क्ष्यवासुकी तयोरभिधानं यस्मिन्पदे तस्मात् । यद्वा, कथाप्रसङ्ग इनाश्च ते जनाश्चेत्येकं पदम् । अनुस्मृताखण्डलसूनुविक्रमः स्मृतार्जुनपराक्रमः सन् दुःसहादतिदुःसहान्मन्त्रपदान्मन्त्रशब्दात्स्मारकाद्धेतोः आखण्डलसूनुरिन्द्रानुजः। उपेन्द्रो विष्णुरिति यावत् । 'सूनुः' पुत्रेऽनुजे रवौ' इति विश्वः। तस्य विः पक्षी । गरुड इत्यर्थः। तस्य क्रमः पादविक्षेपः। सोऽनुस्मृतो येन स तथोक्तः। स्मृतगरुडमहिमा । उरग इव, नताननः

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ४१

सन्। व्यथते दुःखायते । 'पीडा बाधा व्यथा दुःखम्' इत्यमरः। अत्युत्कटभयदो- षादिविकारा दुर्वारा इति भावः। 'सर्वतो जयमन्विच्छेत्पुत्रा दिच्छेत्पराजयम्' इति न्यायादर्जुनोत्कर्ष कथनं युधिष्ठिरस्य भूषणमेवेति सर्वमवदातम् ।

अन्वयः— कथाप्रसङ्गेन, जनैः उदाहृतात्, तव, अभिधानात्, अनुस्मृताखण्डल सूनुविक्रमः, नताननः, सः (दुर्योधनः) सुदुःसहात्, मन्त्रपदात्, उरगः, इव, व्यथते ।

सुधा— कथाप्रसङ्गेन=वार्ताऽनुक्रमेण, जनैः = लोकैः, (वान्यपक्षे) कथाप्रसङ्गेन जनैः=विषवैद्यप्रवरलोकैः। उदाहृतात् = उच्चारितात्, तव = भवतः, युधिष्ठिरादेरि- त्यर्थः। अभिधानात् = नाम्नः, (वान्यपक्षे) तवाभिधात्=ताक्ष्यर्वासुकिनामकथनात्, अनुस्मृताखण्डलसूनुविक्रमः=स्मृतार्जुनपराक्रमः, (वान्यपक्षे) अनुस्मृता- खण्डलसूनुविक्रमः=स्मृतविष्णुपक्षिपद्वेगः, स्मृतगरुडवेग इत्यर्थः। नताननः नम्रमुखः सः, दुर्योधन इति शेषः। सुदुःसहात् = अतिदुःश्रवात्, मन्त्रपदात् = विषदूरीकरण- वाक्यविशेषात्, उरगः = सर्पः, इव, व्यथते = दुःखायते ॥२४॥

समासः— कथायाः प्रसङ्ग कथाप्रसङ्गस्तेन कथाप्रसङ्गेन । आखण्डलस्य सूनुः, आखण्डलसूनुः आखण्डलसूनोः विक्रमः आखण्डलसूनुविक्रमः, अनुस्मृतः, आखण्डलसूनुविक्रमो येन सः अनुस्मृताखण्डलसूनुविक्रमः। तच्च वश्च तौ, तार्क्ष्यवासुकी, तयोरभिधानमिति तवाभिधानं तस्मात्तवाभिधानात् । नतमाननं यस्य स नतानन्ः। मन्त्रस्य पदं, मन्त्रपदम्, तस्माद् मन्त्रपदात् ॥२४॥

व्याकरणम्— व्यथते = व्यथ = लट् ॥३४॥

वाच्यान्तरम्— कथाप्रसङ्गेन जनैः उदाहृताद्, अनुस्मृताखण्डलसूनुविक्रमेण नताननेन तेन सुदुःसहान्मन्त्रपदाद् उरगेण इव तवाभिधानाद् व्यथ्यते ॥२४॥

कोषः— कथाप्रसङ्गो वार्त्तायां विषवैद्येऽपि वाच्यवत्' इति विश्वः। आख्याहे अभिधानं च नामधेयं च नाम च' इत्यमरः। 'सूनुः पुत्रेऽनुजे रवौ इति विश्वः। 'आखण्डलः सहस्राक्ष ऋभुक्षास्तस्य तु प्रियाः इत्यमरः। 'विक्रमः पादप्रक्षेपे सामर्थ्येऽपि स कथ्यते' इति । 'आस्यं मुखं तु वदनमाननं वक्त्रमित्यपि' इति कोषः।

सारार्थः— गोष्ठ्यां यदि वार्त्तायाः प्रसङ्गेन केनचिन्मुखाद्भवतश्चर्चा दुर्योधनः शृणोति, तदा साधारण्येन भवतां विशेषादर्जुनस्य पराक्रमं स्मृत्वा यथा विषदूरीकरणमन्त्र- पाठश्रवणाद् विषधरः सर्पो विषं त्यक्त्वा स्वयं हतप्रतिभो भवति, तथा सोऽपि हतदर्पः सन् विषीदति ॥२४॥

४ किरात प्र. सर्ग

४२	किरातार्जुनीयम्	[प्रथमः

भाषार्थः- आप लोगों के बारे में बातचीत चलने पर अर्जुन के पराक्रम को याद कर, जैसे मदारी का मन्त्र सुनकर साँप निर्विष हो जाता है, वैसे ही वह भी आप लोगों का नाम सुनकर नीचे मुख कर दुखित होता है ॥२४॥

निगमयति-

तदाशु कर्तुं त्वयि जिह्ममुद्यते विधीयतां तत्र विधेयमुत्तरम् ।
परप्रणीतानि वचांसि चिन्वतां प्रवृत्तिसाराः खलु मादृशां गिरः ॥२५॥

तदिति । तत्तस्मात्त्वयि जिह्मं कपटं कर्तुमुद्यते । त्वां जिघांसावित्यर्थः। तत्र तस्मिन्दुर्योधने विधेयं कर्तव्यमुत्तरं प्रतिक्रियाऽऽशु विधीयतां क्रियताम् । ननु कर्तव्यमपि त्वयैव वाच्यतामिति चेत्तत्राह—परेति । परप्रणीतानि परोक्तानि वचांसि चिन्वता गवेषयतां मादृशाम्, वार्ताहराणामित्यर्थः। गिरः प्रवृत्तिसारा वार्तामात्र साराः खलु। 'वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्तः, इत्यमरः। वार्तामात्रवादिनो वयम्, न तु कर्त्तव्यार्थोपदेशसमर्थाः, अतस्त्वयैव निर्धार्य कार्यमिति भावः। सामान्येन विशेषसमर्थनादर्थान्तरन्यासः॥२५॥

अन्वयः- तत्, त्वयि, जिह्मं, कर्तुम्, उद्यते, तत्र, विधेयम्, उत्तरम्, आशु, विधीयताम् । परप्रणीतानि, वचांसि, चिन्वतां, मादृशां गिरः, प्रवृत्तिसाराः खलु ॥२५॥

सुधा- तत् = तस्मात्, त्वयि = भवति; भवतोऽर्थे इत्यर्थः। जिह्मं=कपटम्, कर्तुम् = विधातुम्; उद्यते = प्रवृत्ते तत्र = तस्मिन्, दुर्योधने इत्यर्थः। विधेयम् = कर्तव्यम्, उत्तरम् = प्रतीकारः, आशु = शीघ्रम्, विधीयताम् = क्रियताम्—अर्थाद्धर्मयुक्त्या भवन्तं जेतुमक्षमः कपटयुक्त्या जिगीषति । परप्रणीतानि=अन्योदितानि, वचांसि = वाक्यानि, चिन्वताम् = गवेषयतां, मादृशाम् = वनेचराणाम्, गिरः = वाचः प्रवृत्तिसाराः = वृत्तान्तमात्रसाराः, खलु = एव ॥२५॥

समासः- परेः प्रणीतानि इति परप्रणीतानि । प्रवृत्तिरेव सारो यासां ताः प्रवृत्तिसाराः॥२५॥

व्याकरणम्- विधीयताम् = वि+धा+यक् + लोट् । चिन्वताम् = चिञ् + लोट् + शतृ ॥२५॥

वाच्यान्तरम्- तत् त्वयि जिह्मं कर्तुम् उद्यते तत्र विधेयम् उत्तरं विधेहि । परप्रणीतानि वचांसि चिन्वतां मादृशां गीर्भिः प्रवृत्तिसाराभिर्भूयते ॥२५॥

कोषः- 'युक्तं विधेयं समयोचितं च परिकीर्तितम्' इति कोषः। 'प्रतिवाक्योत्तरे समे' इत्यमरः। 'गीर्वाग्वाणी सरस्वती' इत्यमरः। वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तः स्याद्', सारो बले स्थिरांशे च' इत्यमरः॥२५॥

सर्गः] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम्। ४३

सारार्थः- स च दुर्योधनः सदैव भवतश्छिद्रान्वेषी कपटेन जेतुमिच्छति भवन्तमत एव भवान् यथा तस्य पराजयः स्यात्तथा विचारयतु, कथं तस्य पराजयः स्यादिति नाहं वक्तुमर्होऽस्मि—अहं तु परसमाचारमात्रवाहक एव तेन यदत्र समयोचितं कृत्यं तत्वया सत्वरमेव कर्तव्यम् ॥२५॥

भाषार्थः- सो, आप से छल करने के लिए तैयार उस दुर्योधन के प्रति जो ठीक उत्तर हो सो कीजिए। दूसरों के कहे हुए वचन का संग्रह करने वाले मेरे ऐसे आदमी की बात केवल समाचारज्ञापक ही होती है ॥२५॥

इतीरयित्वा गिरमात्तसत्क्रिये गतेऽथ पत्यौ वनसन्निवासिनाम् ।
प्रविश्य कृष्णासदनं महीभुजा तदाचचक्षेऽनुजसन्निधौ वचः ॥२६॥

इतीति- वनसन्निवासिनां पत्यौ वनेचराधिप इति गिरमीरयित्वोक्त्वाऽऽत्तसत्क्रिये गृहीतपारितोषिके गते सति। 'तुष्टिदानमेव चाराणां हि वेतनम्। ते हितल्लोभात्स्वामिकार्येष्वतीव त्वरयन्ते' इति नीतिवाक्यामृते। अथ महीभुजा राज्ञा कृष्णासदनं द्रौपदीभवनं प्रविश्यानुजसन्निधौ तद्वनेचरोक्तं वचो वाक्यमाचचक्ष आख्यातम्। अथवा कृष्णेति पदच्छेदः। सदनं प्रविश्यानुजसन्निधौ तद्वचः कृष्णाऽऽचचक्ष आख्यात। चक्षिङो दुहादेर्द्विकर्मकत्वादप्रधाने कर्मणि लिट् ॥२६॥

अन्वयः- अथ, इति, गिरम्, ईरयित्वा, गते, आत्तसत्क्रिये, वनसन्निवासिनां, पत्यौ, (सति) महीभुजा कृष्णासदनं प्रविश्य, अनुजसन्निधौ, तद्, वचः, आचचक्षे ॥२६॥

सुधा- अथ = ततः, इति = पूर्वोक्तं गिरम्, ईरयित्वा = उक्त्वा, निवेद्येत्यर्थः। गते = स्थानं प्रस्थिते, (तथा च) आत्तसत्क्रिये = गृहीतपारितोषिके; वनसन्निवासिनाम् = वनेचराणाम्, पत्यौ = स्वामिनि, सति (तदा) महीभुजा = भूपतिना, युधिष्ठिरेणेति शेषः। कृष्णासदनं = द्रौपदीभवनम्, प्रविश्य = अन्तर्गत्वा, अनुजसन्निधौ = भीमसमक्षे, तत् = वनेचरोक्तम्, वचः आचचक्षे = उक्तम्। वा महीभुजा, सदनम् = भवनम्, प्रविश्य, अनुजसन्निधौ कृष्णा तद् वचः, आचचक्षे=आख्यातेति शेषः॥२६॥

समासः- आत्ता गृहीता सत्क्रिया येन स आत्तसत्क्रियस्तस्मिन् आत्तसत्क्रिये। वने संनिवसन्ति ये, ते, तेषां वनसन्निवासिनाम्। कृष्णाया द्रौपद्याः सदनं कृष्णासदनम्। महीं भुनक्तीति महीभुक् तेन महीभुजा। अनुजस्य सन्निधिः अनुजसन्निधिस्तस्मिन्ननुजसन्निधौ ॥२६॥

४४ किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

व्याकरणम्- ईरयित्वा = ईर् + णिच् +क्त्वा । प्रविश्य = प्र+विश+क्त्वा + ल्यप् । आचचक्षे = आङ् + चक्षिङ् + लिट् ॥२६॥

वाच्यान्तरम्- इति ईरयित्वा आत्तसत्क्रिये वनसन्निवासिनां पत्यौ गते महीभुक् कृष्णासदनं प्रविश्य, वा सदनं प्रविश्यानुजसन्निधौ कृष्णं प्रति आचचक्षे॥२६॥

कोषः-'ब्राह्मी तु भारती भाषा गीर्वाग्वाणी सरस्वती' इत्यमरः। 'आत्तं गृहीतं स्वाधीनीकृतमात्मवशीकृतम्' इति कोषः। 'धवः पतिः, प्रियो भर्ता' इत्यमरः। 'अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम्' इत्यमरः। 'निशान्तपस्त्य सदनं भवनागारमन्दिरम्' इत्यमरः। 'सन्निधिः सन्त्रिकर्षणम्' इत्यमरः॥२६॥

**सारार्थः-**यदा दुर्योधनस्य सकलं वृत्तान्तं युधिष्ठिराय निवेद्य एतत्कार्यसम्पादन-पारितोषिकञ्च गृहीत्वा वनेचरश्वरः स्वगृहं गतस्तदा युधिष्ठिरोऽपि वनेचरप्रतिपादितं तदेव समाचारजातं भीमसमीपे स्थितां द्रौपदीं कथयितुं जगाम ॥२६॥

भाषार्थः- यह पहले की बात कहने के बाद मालिक के दिये हुवे पुरस्कार लेकर जब वनेचर अपने घर चला गया तब महाराज युधिष्ठिर ने घर के अन्दर जाकर अपने छोटे भाई (भीम) के सामने उस वनेचर की बातें द्रोपदी को बताई ॥२६॥

निशम्य सिद्धिं द्विषतामपाकृतीस्ततस्ततस्त्या विनियन्तुमक्षमा ।
नृपस्य मन्युव्यवसायदीपिनीरुदाजहार द्रुपदात्मजा गिरः॥२७॥

निशम्येति । अथ द्रुपदात्मजा द्रौपदी द्विषतां सिद्धिवृद्धिरूपां निशम्य ततस्तदनन्तरम् । ततो द्विषद्भ्य आगतास्ततस्त्याः। 'अव्ययात्यप्' इति त्यप् । अपाकृतीः विकारान्विनियन्तुं निरोद्धुमक्षमा सती नृपस्य युधिष्ठरस्य मन्युव्यवसाययोः क्रोधोद्योगयोर्दीपिनीः सबन्धिनीः गिरो वाक्यान्युदाजहार जगादेत्यर्थः॥२७॥

अन्वयः- ततः द्रुपदात्मजा, द्विषतां, सिद्धिं, निशम्य, ततस्त्याः अपाकृतीः, विनियन्तुम्, अक्षमा, (सती) नृपस्य, मन्युव्यवसायदीपिनीः, गिरः, उदाजहार ॥

सुधा-ततः = युधिष्ठिरकथनानन्तरम्, द्रुपदात्मजा = द्रौपदी, द्रुपदपुत्रीति भावः। द्विषताम् = शत्रूणाम्, दुर्योधनप्रभृतीनाम्, सिद्धिम् = तदिष्टसिद्धिम् राज्यलाभरूपामित्यर्थः। निशम्य = श्रुत्व, स्वस्वामिमुखदित्यर्थः। **ततस्त्याः=**ततो आगताः, अपाकृतीः= अपकारान्, विकारान् इत्यर्थः। विनियन्तुम् = निरोद्धुम्

सर्गः] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम्। ४५

अक्षमा=असमर्था सती, नृपस्य=युधिष्ठिरस्य, मन्युव्यवसायदीपिनीः=क्रोधोद्योगोद्दीपिकाः, गिरः=वाचः उदाजहार=उक्तवती। यथा प्रकृत्या शान्तचित्तस्य युधिष्ठिरस्य हृदये शत्रुप्रतीकारकरणार्थं बुद्धिरुत्तेजिता भवति, तथा जगादेत्यर्थः।

समासः- द्रुपदस्य आत्मजा द्रुपदात्मजा। मन्युश्च व्यवसायश्च मन्युव्यवसायौ तौ दीपयन्तीति मन्युव्यवसायदीपिन्यः, ताः मन्युव्यवसायदीपिनीः। तत आगतास्ततस्त्याः॥२७॥

व्याकरणम्- निशम्य=नि+शम्+क्त्वा+ल्यप्। उदाजहार+उत्। आ+हृ+लिट् ॥२७॥

वाच्यान्तरम्- द्विषतां सिद्धिं निशम्य, ततः ततस्त्या अपाकृतीर्विनयन्तुम् अक्षमया द्रौपद्या नृपस्य मन्युव्यवसायदीपिनीः गिरः उदाजहिरे ॥२७॥

कोषः- 'योग्यमृद्धिः सिद्धिलक्ष्म्यौ वृद्देरप्याह्वया हमे' इत्यमरः। 'रिपौ वैरिसपत्नारि द्विषद्वेषणदुर्हृदः' इत्यमरः। मन्युर्दैन्ये क्रतौ क्रुधि' इत्यमरः। 'ब्राह्मी तु भारती भाषा गीर्वाग्वाणी सरस्वती' इत्यमरः॥२७॥

सारार्थः- स्वपतिमुखेन वनचरोक्तं दुर्योधनवृत्तान्तं श्रुत्वा ततो जातामर्षक्षुभिता द्रौपदी यथा शत्रूणां संहारो भविष्यति तथा क्रोधोद्योगजनकं वाक्यं स्वपते पुरतो जगादेति ॥२७॥

भाषार्थः- अपने शत्रुओं की उन्नति सुनकर, चित्त के क्षोभ को नहीं छिपा सकने वाली द्रौपदी, अपने पति (युधिष्ठिर) के क्रोध और शत्रुनाश के लिये उद्योग कराने वाली बातें बोलने लगी ॥२७॥

भवादृशेषु प्रमदाजनोदितं भवत्यधिक्षेप इवानुशासनम्। तथाऽपि वक्तुं व्यवसाययन्ति मां निरस्तनारी समया दुराधयः॥२८॥

भवादृशेष्विति। भवादृशा भवद्विधाः। पण्डिता इत्यर्थः तेषु विषये । 'त्यदादिषु—' इत्यादिना कञ्। 'आ सर्वनाम्न' इत्याकारादेशः। प्रमदाजनोदितं स्त्रीजनोक्तम्। वदेः क्तः 'वचिश्वपि०—' इत्यादिना सम्प्रसारणम्। अनुशासनं, नियोगवचनमधिकक्षेपस्तिरस्कार इव भवति। अतो न युक्तं वक्तुमित्यर्थः। तथाऽपि वक्तुमनुचितत्त्वेऽपि निरस्तनारीसमयास्त्याजितशालीनतारूपस्त्रीसमाचाराः। 'समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः' इत्यमरः। दुराधयः संमोहोल्लासहेतुत्वाद् दुष्टाः मनोव्यथाः।

४६	किरातार्जुनीयम्	[प्रथमः

'पुंस्याधिर्मानसी व्यथा' इत्यमरः। मां वक्तुं व्यवसाययन्ति प्रेरयन्ति । न किञ्चिद्युक्तं दुःखितानामिति भावः॥२८॥

अन्वयः – (यद्यपि) भवादृशेषु, प्रमदाजनोदितम्, अनुशासनम्, अधिक्षेपः, इव, भवति, तथाऽपि, निरस्तनारी समयाः दुराधयः, मां वक्तुं, व्यवसाययन्ति ॥२८॥

सुधा--(यद्यपि) भवादृशेषु = सर्वज्ञेष्विति भावः। प्रमदाजनोदितम्= स्त्रीजनकथितम्, अनुशासनम् = उपदेशवचनम्, अधिक्षेपः = आक्षेपः, तिरष्कार इति वा, इव = तद्वत्, भवति = स्यात् । तथापि, दुर्वचत्वेऽपि, निरस्तनारीसमया= ध्वस्तस्त्रीशीला, दुराधयः = दुष्टमनोव्यथाः, मां = द्रौपदीम्, वक्तुम् = कथितुम्, व्यवसाययन्ति = प्रेरयन्ति, न त्वहं प्रकृत्या अपितु भवत्कर्तृकद्यूतपरित्यक्तस्त्री-समुचितशालीनतया अगत्या वदामीति भावः॥२८॥

समासः- भवन्त इव दृश्यन्ते इति भवादृशाः, तेषु भवादृशेषु । प्रमदा एव जनः प्रमदाजनस्तेनोदितं प्रमदाजनोदितम् । नार्याः समया इति नारीसमयाः निरस्ता नारीसमया यैस्ते निरस्तनारीसमयाः। दुर्दुष्टा आधयो दुराधयः॥२८॥

व्याकरणम्- भवति=भू+लट् । अनुशासनम्= अनु+शास्+ल्यु + (अन)। वक्तुम् = वच् + तुमुन् । व्यवसाययन्ति = वि+अव+षो+णिच्+लट् ॥२८॥

वाच्यान्तरम्- भवादृशेषु प्रसदाजनोदितेन अनुशासनेन अधिक्षेपेण इव भूयते । तथाऽपि निरस्तनारीसमयैर्दुराधिभिरहं वक्तुं व्यवसाध्यते ॥२८॥

कोषः – 'प्रमदा मानिनां कान्ता ललना च नितम्बिनी' इत्यमरः। 'अधिक्षेपः समाक्षेपो व्यङ्ग्ययुक्तं वचोऽपि वा' इति कोषः समयाः शपथआचारकालसिद्धान्तसंविद' इत्यमरः। 'पुंस्याधिर्मानसी व्यथा' इत्यमरः॥२८॥

सारार्थः- यद्यपि सर्वज्ञेषु भवादृशेषु जनेषु स्त्रीजनकथितं वचो न युक्तं गुरुषु शिष्यानुशासनमिव; तथापि शत्रुतिरस्कारत्यक्तसच्छीलताऽस्मच्चित्तव्यथा मां वक्तुं प्रेरयति । अतो भवद्भिः क्रोधो न कर्त्तव्यः, सकारणं, ममेदृग् वचः प्रवर्त्तते ।

भाषार्थः- आप लोगों जैसे महानुभावों के प्रति स्त्री लोगों को कहीं हुई बातें अपमान के समान है, तो भी (क्या करूँ) मेरे चित्त का दुःख मेरे उचित शील को हटाकर मुझे बोलने के लिए प्रेरणा करता है ॥२८॥

अखण्डमाखण्डलतुल्यधामभिश्चिरं धृता भूपतिभिः स्ववंशजैः ।
त्वयाऽऽत्महस्तेन मही मदच्युता मतङ्गजेन स्रगिवापवर्जिता ॥२९॥

सर्गः] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ४७

अखण्डमिति । आखण्डलतुल्यधामभिरिन्द्रतुल्यप्रभावैः स्ववंशजैः भूपतिभि- र्भरतादिभिश्चिरमखण्डविच्छिन्नं धृता मही । त्वया, मदं च्योततीति मदच्युत् । क्विप् तेन मदस्राविणा मतङ्गजेन स्रगिवात्महस्तेन स्वकरेण, स्वचापनेनेत्यर्थः। अपवर्जिता परहस्ता त्यक्ता । स्वदोषादेवायमनर्थागम इत्यर्थः ॥२९॥

अन्वयः- आखण्डलतुल्यधामभिः, स्ववंशजैः, भूपतिभिः, चिरम्, अखण्डं धृता, मही, मदच्युता, मतङ्गजेन, स्रक्, इव, त्वया, आत्महस्तेन, अपवर्जिता ॥२९॥

सुधा- आखण्डलतुल्यधामभिः=इन्द्रसमतेजोभिः, स्ववंशजैः=निजपूर्वजैः, निजकुलजैरिति वा। भूपतिभिः = भूपैः, भरतादिभिरित्यर्थः। चिरं = दीर्घकालम्, अखण्डम् = सम्पूर्णम्, यथा स्यात्तथेति क्रियाविशेषणम् । धृता = धारिता, निजाधीनीकृतेति भावः। मही = पृथिवी, मदच्युता=दर्पजलस्राविणा, मतङ्गजेन=मातङ्गेन, मत्तेन हस्तिनेति भावः। स्रक् = माल्यम्, इव त्वया = युधिष्ठिरेण, आत्महस्तेन= स्वकरेणः द्यूतविधाविति शेषः। अपवर्जिता=त्यक्ता, स्वप्रमादजनितैवेयमापत्तिर्न, हि दैवकृतेति हेतोरात्मबलं सर्वथा कार्य, न दैवस्याशया स्थातव्यमिति ॥२९॥

समासः- आखण्डेन तुल्यं धाम येषा ते आखण्डलतुल्यधामानः तैः आखण्डलतुल्यधामभिः। स्वस्य वंशः स्ववंशं स्ववंशाज्जायन्ते इति स्ववंशजास्तैः स्ववंशजैः। भुवः पतयो भूपतयस्तैर्भूपतिभिः। आत्मनो हस्त आत्महस्तस्तेनात्महस्तेन। मदं च्योततीति मदच्युत् तेन मदच्युता । मतङ्गाज्जायते इति मतङ्गजस्तेन मतङ्कजेन मतङ्कजेन ॥

व्याकरणम्- धृता =धृ+क्तः। अपवर्जिता=अप+वृज्+क्तः॥२९॥

वाच्यान्तरम्- भूपतिभिर्धृतां महीं मदच्युत् मतङ्गज इव त्वयात्महस्तेन स्रजमिवा पवार्जितवान् ॥२९॥

कोषः- 'आखण्डलः सहस्राक्ष' इत्यमरः। 'वाच्यलिङ्गाः समस्तुल्यः सदृक्षः सदृशः सदृक्' इत्यमरः। 'चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः इत्यमरः। 'वंशोऽन्ववायः सन्तान' इत्यमरः। 'माल्यं मालास्रजौ इत्यमरः। 'मतङ्कजो गजो नागःकुञ्जरो वारणः करी' इत्यमरः॥२९॥

सारार्थः- इन्द्रसदृशपराक्रमवद्भिः स्ववंशजैर्भूपैश्चिरं मां स्ववशीकृति इथं समुद्रान्त भूमिः, सा तु भवता मदमत्तहस्तिना माल्यमिव उच्छिद्याद्य तेन दूरी कृतेति।

४८ किराटार्जुननीयम् [प्रथमः

भाषार्थः- जिस समुद्र पर्यन्त पृथ्वी को, इन्द्र के समान पराक्रम वाले अपने कुल के राजा लोगों ने बराबर अपने अधीन रक्खा। उसको आपने अपने ही हाथ से खो दिया। जैसे मद से मतवाला हाथी अपने गले की माला तोड़कर फेंक दे॥

स्वदोषादेवायमर्थागम इत्युक्तम्। स च दोषः कुटिलेष्वकौटिल्यमेवेत्याह—
व्रजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः।
प्रविश्य हि घ्नन्ति शठास्तथाविधानसंवृताङ्गान्निशिता इवेषवः॥३०॥

व्रजन्तीति। मूढधियो निर्विवेकबुद्धयस्ते पराभवं व्रजन्ति से मायाविषु मायावत्सु विषये। 'अस्मायामेधा-' इत्यादिना विनिप्रत्ययः। मायाविनो मायावन्तः। व्रीह्यादित्वादि-निप्रत्ययः, न भवन्ति। अत्रैवार्थान्तरं न्यस्यति-प्रविश्येति। शठा अपकारिणोधूर्तास्त-थाविधानकुटिलानसंवृताङ्गानवर्मितशरीरान्निशिता इषव इव प्रविश्य प्रवेशं कृत्वाऽऽत्मीया भूत्वा घ्नन्ति हि। 'आर्जवं हि कुटिलेषु न नीतिः' इति भावः॥३०॥

अन्वयः- ये, मायाविषु, मायिनः न भवन्ति, ते, मूढधियः, पराभवं व्रजन्ति। शठाः, तथाविधान् असंवृताङ्गान्, निशिता, इषव इव, प्रविश्य, घ्नन्ति॥३०॥

सुधा- ये = केचन, जना इति शेषः। मायाविषु = कपटिषु, मायिनः=कपटिनः न भवन्ति, ते = अमायिनः, मूढधियः=मन्दबुद्धयः, पराभवम् = अन्याक्रमणम्, व्रजन्ति=यान्ति। हि=यतः, शठाः=मायिनः, तथाविधान् = तादृशान्, असंवृताङ्गान्=कवचादिनाऽरक्षितदेहान्, निशिताः=तीक्ष्णीकृताः, इषवः=बाणाः, इव, प्रविश्य=अंतःप्रविश्य, घ्नन्ति = मारयन्ति। अतो भवद्भीरीदृशैः सरलैर्नभाव्यमिति भावः॥३०॥

समासः- मूढा धीर्येषां ते मूढधियः। न संवृतानि असंवृतानि असंवृतान्यङ्गानि येषां ते असंवृताङ्गास्तान् असंवृताङ्गान्॥३०॥

व्याकरणम्- भवन्ति = भू+लट्। व्रजन्ति=व्रज्+लट्। प्रविश्य=प्र+विश् क्त्वा+ल्यप्। घ्नन्ति=हन् = लट्॥३०॥

वाच्यान्तरम्- यैः मायाविषु मायिभिर्न भूयते, तैर्मूढधीभिः पराभवो व्रज्यते शठैः प्रविश्य निशितैरिषुभिरिव तथाविधा, असंवृताङ्गा जना हन्यन्ते॥३०॥

कोषः- 'पराभवः परिभवः पराजयः इति कोषः। 'निकृतस्त्वनृजुः शठ' इत्यमरः।

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ४९

कलम्बमार्गणशराः पत्री रोप इषुद्वयोः' इत्यमरः। 'अथ निशितक्ष्णुतशातानि तेजित' इत्यमरः॥३०॥

सारार्थः-ये जनाः कपटयुक्तेष्वपि कपटं न कुर्वन्ति, प्रत्युत सारल्यमेव प्रकाशयन्ति, ते नियतं त्वरितमेव विनश्यन्ति; यथा अनावृतशरीरा वीराः कपटयुद्धकरैर्वीरैस्तीक्ष्णबाणैर्हन्यन्ते तथैवेति। अतो मायाविषु मायिभिर्भवितव्यम्। अन्यथा प्राणपातशङ्का भवति। अत एव भगवद्वाक्यम्— 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्'। 'शठे शाठ्यम् समाचरेत्' इति नीतिरपि तन्मतमनुसरति ॥३०॥

भाषार्थः-जो कोई ठग (धूर्त-बदमाश) के प्रति धूर्त नहीं बनता, वह भारी दुःख को भोगता है। इसलिए कि शैतान लोग वैसे ही सीधे आदमी के सब बाहर भीतर का हाल समझ कर चौपट करते हैं, जैसे चोखे बाण नंगे बदन वाले योद्धा के भीतर घुस कर मारते हैं ॥३०॥

न च लक्ष्मीचाञ्चल्यादयमनर्थागमः, किन्तु स्वोपेक्षादोषमूलत्वादित्याशयेनाह—

गुणानुरक्तामनुरक्तसाधनः कुलाभिमानी कुलजां नराधिपः।
परैस्त्वदन्यः क इवापहारयेन्मनोरमामात्मवधूमिव श्रियम् ॥३१॥

गुणेति। अनुरक्तसाधनोऽनुकूलसहायवान्। उक्तं च कामन्दकीये- 'उद्योगादनिवृत्तस्य ससहायस्य धीमतः। छायेवानुगता तस्य नित्यं श्रीः सहचारिणी ॥' इति। कुलाभिमानी क्षत्रियत्वाभिमानी कुलीनत्वाभिमानी च त्वदन्यस्त्वत्तोऽन्यः। 'अन्या रात 'इत्यादिना पञ्चमी। क इव नराधिपो गुणैः सन्ध्यादिभिः सौन्दर्यादिभिश्चानुरक्तामनुरागिणीं कुलजां कुलक्रमादागतां कुलीनां च मनोरमां श्रियमात्मवधूमिव स्वभार्यामिव 'वधूर्जाया स्नुषा स्त्री च' इत्यमरः। परैः शत्रुभिरन्यैश्चापहारयेत्। स्वयमेवापहारं कारयेदित्यर्थः। कलत्रापहारवल्लक्ष्म्य पहारोऽपि राज्ञां मानहानिकरत्वादनुपेक्षणीय इति भावः॥३१॥

अन्वयः- अनुरक्तसाधनः, कुलाभिमानी, नराधिपः, त्वदन्यः, कः, इव, गुणानुरक्तां, कुलजां, मनोरमाम्, आत्मवधूम्, इव, श्रियम्, परैः, अपहारयेत् ॥३१॥

सुधा- अनुरक्तसाधनः = अनुकूलसहायकः, कुलाभिमानी = निजवंशमर्यादा रक्षणशीलः, नराधिपः=नरपतिः, राजा इत्यर्थः। त्वदन्यः = त्वत्तोऽन्यः, कः इव, (भवेत्) यः, 'गुणानुरक्ताम् = गुणैः सन्ध्यादिभिरनुरागवतीम्, वा गुणैः=सौन्दर्यादिभिरनुरागिणीम्, कुलजाम् = वंशक्रमागतम्, वा कुलीनां, श्रियम् = लक्ष्मीम्,

५० किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

वा गृहलक्ष्मीं = गृहिणीं, मादृशीमिति शेषः। मनोरमाम् = मनोऽनुकूलाम्, आत्मवधूम् = स्वस्त्रियम्, इव अपहारयेत् = त्याजयेत्। अत्र त्वमिवान्यः कः, न कोऽप्यन्योऽस्ति, भवानेवेदृश एक इत्यर्थे, 'त्वमन्यः क इवे'ति पाठो युक्तः॥३१॥

समासः-गुणैर्दयादाक्षिण्यादिभिर्वा यानसन्ध्यादिभिरनुरक्ता या सा गुणानुरक्ता, तां गुणानुरक्ताम्। अनुरक्तं साधनं यस्य सोऽनुरक्तसाधनः। कुलस्याभिमानो विद्यते यस्य सः कुलाभिमानी। कुले जाता इति कुलजा तां कुलजाम्। नराणामधिपो नराधिपः। मनो रमयतीति मनोरमा, तां मनोरमाम्। आत्मनो वधूरात्मवधूस्ता- मात्मवधूम् ॥३१॥

व्याकरणम्- अपहारयेत् = अप + हरि + विधिलिङ् ॥३१॥

वाच्यान्तरम्- अनुरक्तसाधनेन कुलाभिमानिना नराधिपेन त्वदन्येन केन इव गुणानुरक्ता कुलजा मनोरमा आत्मवधूरिव श्री परैरपहार्येत ॥३१॥

कोषः-‘निर्वर्त्तनोपकरणाङ्गव्रज्यासु च साधनम्’ इत्यमरः। ‘स्त्री योषिदबला योषा नारी सीमन्तिनी वधूः’ इत्यमरः। लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीर्हरिप्रिया’ इत्यमरः॥३१॥

सारार्थः-इद जगति न कोऽपि त्वत्तोऽधिको विवेकशून्यो दृश्यते यस्त्वं विचारवानपि, कुलीनां स्नेहवती स्त्रियमिव वंशक्रमागतां राजलक्ष्मीं त्यक्तवानसि ॥३१॥

भाषार्थ-आपके जितने सहायक हैं सब हृदय से प्रेमी हैं और खुद भी बड़े कुल की मर्यादा रखने वाले होकर भी आपके जैसा दूसरा राजा इस दुनिया में कौन होगा, जो अपने गुणों से अनुरागवती, कुलीना, मन मोहने वाली अपनी स्त्री की तरह वंश परम्परा में ठहरी हुई राजलक्ष्मी को त्याग दे। मेरी समझ में ऐसे सीधे-सादे एक आप ही नजर आते हैं ॥३१॥

अथ दशभिः कोपोद्दीपनं करोति-

भवन्तमेतर्हि मनस्विगर्हिते विवर्त्तमानं नरदेव वर्त्मनि ।
कथं न मन्युर्ज्वलयत्युदीरितः शमीतरुं शुष्कमिवाग्निरुच्छिखः ॥३२॥

भवन्तमिति । हे नरदेव नरेन्द्र ! एतर्हीदानीम्, अस्मिन्नापत्कालेऽपीत्यर्थः। एतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतं तथा 'इत्यमरः। 'इदमो हिंल्' इति हिंल्प्रत्ययः। 'एतेतौ रथोः' इत्येतादेशः। आपदमेवाह--मनस्विगर्हिते शूरजनजुगुप्सिते वर्त्मनि

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ५१

मार्गे विवर्तमानम्, शत्रुकृतां दुर्दशामनुभवन्तमित्यर्थः। भवन्तं त्वामुदीरित उद्दीपितो मन्युः क्रोधः। शुष्कं नीरसम्। 'शुषः कः' इति निष्ठातकारस्य ककारः। शमी चासौ तरुश्चेति विशेषणसमासः। तम्। शमीग्रहणं शीघ्रज्वलस्वभावात्कृतम् । उच्छिख उद्गतज्वालः। 'घृणिज्वाले अपि शिखे' इत्यमरः। वह्निरिव । कथं न ज्वलयति । ज्वलयितुमुचितमित्यर्थः। 'मितां ह्रस्वः' इति ह्रस्वः॥३२॥

अन्वयः- हे नरदेव ! एतर्हि, मनस्विगर्विते, वर्त्मनि, विवर्तमानं भवन्तम्, उदीरितः मन्युः, उच्छिखः, अग्निः, शुष्कं, शमीतरुम्, इव कथं, न, ज्वलयति ॥३२॥

सुधा-हे नरदेव! = मानवेन्द्र ! इतर्हि = अधुना, मनस्विगर्हिते = मानिजन-निन्दिते, वर्त्मनि=मार्गे, विवर्तमानम् = संस्थितम्, भवन्तम् = युधिष्ठिरम्, उदीरितः=उद्गतः, सञ्जनित इति भावः। मन्युः=क्रोधः, शत्र्वपमानजातामर्ष इति भावः। उच्छिखः=उज्ज्वलः, अग्निः=वैश्वानरः, शुष्कम् = अनाद्रंम्, नीरसमिति यावत् । शमीतरुम् = शमीसंज्ञकवृक्षेन्धनम्, कथं = कस्मात्, न ज्वलयति =न दहति । अर्थादवश्यमेव भवतां कोपः प्रज्वलयितुं योग्य इति । अमर्षोद्भवसम्भवे तदसम्भवादाश्चर्यमेतद् वृत्तम् ॥३२॥

समासः-मनस्विभिर्गर्हितं मनस्विगर्हितं तस्मिन् मनस्विगर्हिते । नराणां देवो नरदेवस्तत्सम्बोधने हे नरदेव ! शम्यास्तरुः तं शमीतरुम् । उद्गता शिखा यस्य स उच्छिखः॥३२॥

व्याकरणम्- उदीरितः=उत्+ईर्+क्तः। ज्वलयति = ज्वल + लट् ॥३२॥

वाच्यान्तरम्- हे नरदेव ! एतर्हि मनस्विगर्हिते वर्त्मनि विवर्त्तमानो भवान् उदीरितेन, मन्युना, उच्छिखेन अग्निना शुष्कः शमीतरुरिव कथं न ज्वल्यते ॥३२॥

कोषः- 'एतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतं तथा' इत्यमरः। 'अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी स्मृतिः' इत्यमरः। 'मन्युर्दैन्ये क्रतौ क्रुधि' इत्यमरः। 'अग्निवैश्वानरो वह्निर्व्वीतिहोत्रो धनञ्जयः' इत्यमरः॥३२॥

सारार्थः-यथाऽग्निः शुष्कशमीकाष्ठं प्राप्योच्छिखो भूत्वा तं भस्मसात्करोति । तथैव भवान् वीरजनविनिन्दिते मार्गे वर्त्तमानः शत्रुकृतमपमानं सहमानः, कथं न कोपेन शत्रुं दहति। नैतत्समुचितमिति ॥३२॥

भाषार्थः-इस समय वीरों के घृणित रास्ते में ठहरे हुए आपको एकाएक निकला हुआ क्रोध क्यों नहीं उत्तेजित (उद्दीपित) करता, जैसे सूखे शमीवृक्ष की लकड़ी को प्रज्वलित आग जला डालती है ॥३२॥

५२ किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

नन्वन्तःशत्रुत्वादयं क्रोधस्त्याज्य एवेत्याशङ्क्याह- अवन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः। अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन न विद्वषादरः॥३३॥

अवन्ध्येति। अवन्ध्यः कोपो यस्य तस्यवन्ध्यकोपस्यात एवापदां विहन्तुः, निग्रहानुग्रहसमर्थस्येत्यर्थः। पुंस दति शेषः। देहिनो जन्तवः स्वयमेष वश्या वशङ्गता भवन्ति। ‘वंश गतः’ इति यत्प्रत्ययः। अतस्त्वया कोपिना भवितव्यमित्यर्थः। व्यतिरेके त्वनिष्टमाचष्टे—अमर्षशून्येनव निःकोपेन जन्तुना। कन्यया शोक इतिवत् ‘हेतौ’ इति तृतीया। हृदयस्य कर्म हार्दं स्नेहः। ‘प्रेमा ना प्रियता हार्दं प्रेम स्नेहः’ इत्यमरः। युवादिOrigin/त्वाद्ण्। ‘हृदयस्य ‘हल्लेखयदण्लासेषु’ इति हृदादेशः। जातहार्देन जातस्नेहेन सता जनस्यादरो न। विद्विषा द्विषता च सता दरो न। अमर्षहीनस्य रागद्वेषावकि- ञ्चित्करत्वादगण्यावित्यर्थः। अथवा विद्विषासता दरो भयन्न। ‘दरोऽस्त्रियां भये श्वभ्रे’ इत्यमरः। एतस्मिन्नेव प्रयोगे सन्धिवशात् द्विधा पदच्छेदः। पुंवाक्येषु न दोषः। अतः स्थाने कोपः कार्यः, त्याज्यस्त्वस्थाने कोप इति भावः॥३३॥

अन्वयः-अवन्ध्यकोपस्य, आपदां, विहन्तुः देहिनः, स्वयम्, एव, वश्या, भवन्ति, अमर्षशून्येन, जन्तुना, जातहार्देन, (सता) जनस्य, आदरः, न (भवति) वा, विद्विषा, (सता) दरः, न (भवति) ॥३३॥

सुधा-अवन्ध्यकोपस्य=अमोघामर्षस्य, सफलक्रोधस्येति भावः। आपदां = विपदाम्, विहन्तुः = संहारकस्य, जनस्येति शेषः। देहिनः = प्राणिनः, स्वयमेव = आत्मनैव, वश्याः=अधीनाः, भवन्ति=जायन्ते, अथ च, अमर्षशून्येन=क्रोधहीनेन, जन्तुना = जनेन, जातहार्देन=प्राप्तप्रेरणाऽपि, सता, आदरः= सम्मानः न हि (भवति)। तथा च तादृशेन जनने, विद्विषा=विरोधिनाऽपि समं, दरः = भयं, न (भवति)। अर्थात् दुर्योधनस्तु क्रोधावसरे च हर्षं करोति, तेन तस्यावश अपि वशीभूताः। भवान् वैराग्य भजन वने वसन्मुनिरिव क्रोधामर्षविहीनोऽस्ति, कदाचिच्चेत्क्रोधोऽपि जायते, तदा क्षणमेव स विलीनो भवति, क्रोधहेतुमति क्रोधफलं न पातयति, शान्तचित्तत्वात्, अतो ये दुर्योधनादयः पूर्वं वशेऽतिष्ठन्, तेऽपि स्वतन्त्राः, प्रत्युत भवन्तं वशिनमेव वशं कुर्वन्तीति नोचितम्, क्षत्रियकुलेऽवतीर्य, स्वकुलोचितां प्रकृतिं भजन्नेव जनो राजते ॥३३॥

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ५३

समासः- न वन्ध्योऽवन्ध्यः, अवन्ध्यः कोपो यस्य तस्य अवन्ध्यकोपस्य। देहाऽस्तीति देही तस्य देहिनः। अमर्षेण शून्योऽमर्षशून्यस्तेन अमर्षशून्येन। जातं हार्दं येन सः जातहार्दस्तेन जातहार्देन ॥३३॥

व्याकरणम्- भवन्ति=भू+लट्। आदरः=आ+दृ+अप् ॥३३॥

वाच्यान्तरम्- अवन्ध्यकोपस्य, आपदां विहन्तुः, स्वयमेव देहिभिर्वश्यैर्भूयते। अमर्षशून्येन जन्तुना जातहार्देन सताऽऽदरेण न भूयते, न च दरेण भूयते ॥३३॥

कोषः- 'प्रेमा ना प्रियया हार्दं प्रेम' इति । 'दरोऽस्त्रियां भये श्वभ्रे' इति चामरः॥३३॥

सारार्थः- यस्य क्रोधोद्गमोचितसमये क्रोधी भवति, तथा च तस्य यथोचितं फलमपि दिशति, तस्य सर्वे वश्या भवन्ति । यस्य च क्रोधो विफलस्तस्मात्कस्यापि भयं न, न च कोऽपि लाभो भवति कस्यचित् । अतो भवानपि मद्द्वस्त्रापकर्षणामर्षं सफलं करोतु। येन स्वतो भीताः शत्रवो गमिष्यन्ति पराभवमिति ॥३३॥

भावार्थः- जिसका क्रोध व्यर्थ नहीं जाता अर्थात् जिसके ऊपर क्रोध करता है उसको अवश्य दण्ड देता है, ऐसे आदमी के सब स्वयं (आप ही आप) अधीन हो जाते हैं और जिसको क्रोध के स्थान में भी क्रोध नहीं होता, उस आदमी को न शत्रु से डर और न मित्र से आदर ही मिलता है ॥३३॥

परिभ्रमँल्लोहितचन्दनोचितः पदातिरन्तर्गिरि रेणुरूषितः।
महारथः सत्यधनस्य मानसं दुनोति नो कच्चिदयं वृकोदरः॥३४॥

परिभ्रमन्निति। लोहितचन्दनोचितं उचितलोहितचन्दनः। 'वहिताग्न्यादिषु' इति साधुः। अभ्यस्तरक्तचन्दनः इत्यर्थः। 'अन्यस्तेऽप्युचितं न्याय्यम्' इति यादवः। महारथो रथचारी। उभयत्रापि प्रागिति शेषः। अद्य तु रेणुरूषितो धूलिच्छुरितः। पादाभ्यामतति गच्छतीति पदातिः पादचारी। 'अज्यतिभ्यां च' इत्यनुवृत्तौ 'पादे च' इत्यौणादिक इन्प्रत्ययः। 'पादस्य पदाज्यातिगोपहितेषु' इति पदादेशः। अन्तर्गिरि गिरिष्वन्तः विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। 'गिरेश्च सेनकस्य' इति विकल्पात्समासान्ताभावः। परिभ्रमन्नयं वृकोदरो भीमः। सत्यधनस्येति सोल्लुण्ठनवचनम्। अद्यापि सत्यमेव रक्ष्यते, न तु भ्रातर इति भावः। तवेति शेषः। मानसं नो दुनोति कच्चित् परितपयति। 'कच्चित्कामप्रवेदने' इत्यमरः। स्वाभिप्रायाविष्करणं कामप्रवेदनम् ॥३४॥