किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ५१

मार्गे विवर्तमानम्, शत्रुकृतां दुर्दशामनुभवन्तमित्यर्थः। भवन्तं त्वामुदीरित उद्दीपितो मन्युः क्रोधः। शुष्कं नीरसम्। 'शुषः कः' इति निष्ठातकारस्य ककारः। शमी चासौ तरुश्चेति विशेषणसमासः। तम्। शमीग्रहणं शीघ्रज्वलस्वभावात्कृतम् । उच्छिख उद्गतज्वालः। 'घृणिज्वाले अपि शिखे' इत्यमरः। वह्निरिव । कथं न ज्वलयति । ज्वलयितुमुचितमित्यर्थः। 'मितां ह्रस्वः' इति ह्रस्वः॥३२॥

अन्वयः- हे नरदेव ! एतर्हि, मनस्विगर्विते, वर्त्मनि, विवर्तमानं भवन्तम्, उदीरितः मन्युः, उच्छिखः, अग्निः, शुष्कं, शमीतरुम्, इव कथं, न, ज्वलयति ॥३२॥

सुधा-हे नरदेव! = मानवेन्द्र ! इतर्हि = अधुना, मनस्विगर्हिते = मानिजन-निन्दिते, वर्त्मनि=मार्गे, विवर्तमानम् = संस्थितम्, भवन्तम् = युधिष्ठिरम्, उदीरितः=उद्गतः, सञ्जनित इति भावः। मन्युः=क्रोधः, शत्र्वपमानजातामर्ष इति भावः। उच्छिखः=उज्ज्वलः, अग्निः=वैश्वानरः, शुष्कम् = अनाद्रंम्, नीरसमिति यावत् । शमीतरुम् = शमीसंज्ञकवृक्षेन्धनम्, कथं = कस्मात्, न ज्वलयति =न दहति । अर्थादवश्यमेव भवतां कोपः प्रज्वलयितुं योग्य इति । अमर्षोद्भवसम्भवे तदसम्भवादाश्चर्यमेतद् वृत्तम् ॥३२॥

समासः-मनस्विभिर्गर्हितं मनस्विगर्हितं तस्मिन् मनस्विगर्हिते । नराणां देवो नरदेवस्तत्सम्बोधने हे नरदेव ! शम्यास्तरुः तं शमीतरुम् । उद्गता शिखा यस्य स उच्छिखः॥३२॥

व्याकरणम्- उदीरितः=उत्+ईर्+क्तः। ज्वलयति = ज्वल + लट् ॥३२॥

वाच्यान्तरम्- हे नरदेव ! एतर्हि मनस्विगर्हिते वर्त्मनि विवर्त्तमानो भवान् उदीरितेन, मन्युना, उच्छिखेन अग्निना शुष्कः शमीतरुरिव कथं न ज्वल्यते ॥३२॥

कोषः- 'एतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतं तथा' इत्यमरः। 'अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी स्मृतिः' इत्यमरः। 'मन्युर्दैन्ये क्रतौ क्रुधि' इत्यमरः। 'अग्निवैश्वानरो वह्निर्व्वीतिहोत्रो धनञ्जयः' इत्यमरः॥३२॥

सारार्थः-यथाऽग्निः शुष्कशमीकाष्ठं प्राप्योच्छिखो भूत्वा तं भस्मसात्करोति । तथैव भवान् वीरजनविनिन्दिते मार्गे वर्त्तमानः शत्रुकृतमपमानं सहमानः, कथं न कोपेन शत्रुं दहति। नैतत्समुचितमिति ॥३२॥

भाषार्थः-इस समय वीरों के घृणित रास्ते में ठहरे हुए आपको एकाएक निकला हुआ क्रोध क्यों नहीं उत्तेजित (उद्दीपित) करता, जैसे सूखे शमीवृक्ष की लकड़ी को प्रज्वलित आग जला डालती है ॥३२॥