भारतकोश
किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi

महाकवि भारवि द्वारा

स्रोत: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (उद्गम)

DevanagariHindipublished707 पृष्ठ

पृष्ठ 80, कुल 707 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 80

५० किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

वा गृहलक्ष्मीं = गृहिणीं, मादृशीमिति शेषः। मनोरमाम् = मनोऽनुकूलाम्, आत्मवधूम् = स्वस्त्रियम्, इव अपहारयेत् = त्याजयेत्। अत्र त्वमिवान्यः कः, न कोऽप्यन्योऽस्ति, भवानेवेदृश एक इत्यर्थे, 'त्वमन्यः क इवे'ति पाठो युक्तः॥३१॥

समासः-गुणैर्दयादाक्षिण्यादिभिर्वा यानसन्ध्यादिभिरनुरक्ता या सा गुणानुरक्ता, तां गुणानुरक्ताम्। अनुरक्तं साधनं यस्य सोऽनुरक्तसाधनः। कुलस्याभिमानो विद्यते यस्य सः कुलाभिमानी। कुले जाता इति कुलजा तां कुलजाम्। नराणामधिपो नराधिपः। मनो रमयतीति मनोरमा, तां मनोरमाम्। आत्मनो वधूरात्मवधूस्ता- मात्मवधूम् ॥३१॥

व्याकरणम्- अपहारयेत् = अप + हरि + विधिलिङ् ॥३१॥

वाच्यान्तरम्- अनुरक्तसाधनेन कुलाभिमानिना नराधिपेन त्वदन्येन केन इव गुणानुरक्ता कुलजा मनोरमा आत्मवधूरिव श्री परैरपहार्येत ॥३१॥

कोषः-‘निर्वर्त्तनोपकरणाङ्गव्रज्यासु च साधनम्’ इत्यमरः। ‘स्त्री योषिदबला योषा नारी सीमन्तिनी वधूः’ इत्यमरः। लक्ष्मीः पद्मालया पद्मा कमला श्रीर्हरिप्रिया’ इत्यमरः॥३१॥

सारार्थः-इद जगति न कोऽपि त्वत्तोऽधिको विवेकशून्यो दृश्यते यस्त्वं विचारवानपि, कुलीनां स्नेहवती स्त्रियमिव वंशक्रमागतां राजलक्ष्मीं त्यक्तवानसि ॥३१॥

भाषार्थ-आपके जितने सहायक हैं सब हृदय से प्रेमी हैं और खुद भी बड़े कुल की मर्यादा रखने वाले होकर भी आपके जैसा दूसरा राजा इस दुनिया में कौन होगा, जो अपने गुणों से अनुरागवती, कुलीना, मन मोहने वाली अपनी स्त्री की तरह वंश परम्परा में ठहरी हुई राजलक्ष्मी को त्याग दे। मेरी समझ में ऐसे सीधे-सादे एक आप ही नजर आते हैं ॥३१॥

अथ दशभिः कोपोद्दीपनं करोति-

भवन्तमेतर्हि मनस्विगर्हिते विवर्त्तमानं नरदेव वर्त्मनि ।
कथं न मन्युर्ज्वलयत्युदीरितः शमीतरुं शुष्कमिवाग्निरुच्छिखः ॥३२॥

भवन्तमिति । हे नरदेव नरेन्द्र ! एतर्हीदानीम्, अस्मिन्नापत्कालेऽपीत्यर्थः। एतर्हि सम्प्रतीदानीमधुना साम्प्रतं तथा 'इत्यमरः। 'इदमो हिंल्' इति हिंल्प्रत्ययः। 'एतेतौ रथोः' इत्येतादेशः। आपदमेवाह--मनस्विगर्हिते शूरजनजुगुप्सिते वर्त्मनि

किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित) · पृष्ठ 80, कुल 707 में से · BharatKosha