भारतकोश
किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi

महाकवि भारवि द्वारा

स्रोत: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (उद्गम)

DevanagariHindipublished707 पृष्ठ

पृष्ठ 648, कुल 707 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 648
३९२किरातार्जुनीयम्

मल्लि०— च्युत इति। शरा एव अर्थो धनं तस्मात्। च्युते भ्रष्टे तस्मिनिषुषौ निषङ्गे सहसा झटिति। ध्वस्तार्थसारेऽकाण्डे नष्टधनसारे बन्धाविव तत्काले मोघो वितथः प्रणयः प्रीतिर्यस्य सः। तत्कालकृतव्यर्थप्रार्थनः। पूर्वं कृतार्थ एवेति भावः। स पाणिः। निर्वाय्यतां कृतज्ञत्वापवादाहित्यं कामयत इति निर्वाय्यताकामः। 'शौल्बिकामिभक्ष्याचरिभ्यो णः' स इवेत्युत्प्रेक्षा। 'आभिमुख्यं प्रपेदे। यथा कश्चित्कृतज्ञस्तत्कालेऽकृतोपकारमपि बन्धुं पूर्वोपकारस्मरणात्पुनः पुनरनुबध्नाति तद्वदित्यर्थः॥ ३७॥

हिन्दी— वाणरूप धनवाले परन्तु वाणशून्य उस तरकशमें जैसे धनरूप सारसे शून्य बन्धुमें पहले कृतार्थ होकर उस समय व्यर्थ प्रार्थना वाला बन्धुकी तरह होकर भी अवचनीयता चाहनेवाले पुरुषके समान तरकशके सम्मुख बढ़ गया॥ ३७॥

आघट्टयामास गतागताभ्यां सावेगमग्राङ्गुलिरस्य तूणौ।
विधेयमार्गे मतिरुत्सुकस्य नयप्रयोगाविव गां जिगीषोः॥ ३८॥

मल्लि०— आघट्टयामासेति। अस्य मुनेः। अग्रं चासावङ्गुलिश्चेत्यग्राङ्गुलिः 'हस्ताग्राग्रहस्तयोर्गुणगुणिनोर्भेदाभेदात्' इति वामनः। विधेयमार्गे कर्त्तव्यान्वेषण उत्सुकस्य प्रवृत्तस्य गां भुवं जिगीषोर्नयिकस्य मतिर्बुद्धिर्नयंः षाड्गुण्यं प्रयोग उपायस्तौ नयप्रयोगाविव तूणौ निषङ्गो सावेगं ससम्भ्रमम्। 'इष्टानिष्टागमाज्ञाने आवेगश्चित्तसंभ्रमः' इति शाश्वतः। गतागताभ्यां यातायाताभ्यामावापोद्वापाभ्यां वाऽऽघट्टयामास। अन्यत्र तु— वितर्कयामास। शरग्रहणाय पुनः पुनस्तूणयोः पाणि व्यापारायामासेत्यर्थः।

हिन्दी— इस मुनि (अर्जुन) का अंगुलिका अग्रभाग कर्त्तव्यके अन्वेषणमें उत्सुक पृथिवीको जीतनेकी इच्छा करनेवालि नायककी बुद्धि जैसे नीति और प्रयोग बारंबार वितर्क करती है उसी तरह तरकशमें वेगके साथ बारम्बार पड़ने लगा॥ ३८॥

बभार शून्याकृतिरर्जुनस्तौ महेषुधी वीतमहेषुजालौ।
युगान्तसंशुष्कजलो विजिह्वः पूर्वापरौ लोक इवाम्बुराशी॥ ३९॥

मल्लि०— बभारेति। शून्याकृतिरिष्टनाशास्तिस्तेजस्करूपोऽर्जुनः। तौ वीतमहेषुजालौ वीतानि गतानि महेषुजालानि ययोस्तौ महेषुधी महानिषङ्गो