किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्योपेतम् । ५५

विजित्येति । वासवः इन्द्र उपमा उपमानं यस्य स वासवोपम इन्द्रतुल्यो यो धनञ्जयः। उत्तरान् कुरून्मेरोरुत्तरान्मानुषान्देशविशेषाग्विजित्य प्राज्यं प्रभूतम्, 'प्रभूतं प्रचुरं प्राज्यम्' इत्यमरः। कुप्यादन्यदकुप्यं हेमरूप्यात्मकम् । 'स्यात्कोशश्चहिरण्यञ्च हेमरूप्ये कृताकृते । तभ्यां यदन्यत्तत्कुप्यम्' इत्यमरः। वसु धनमयच्छद्दत्तवान्। 'पाघ्राः'-इत्यादितः दाणो यच्छादेशः। स धनं जयतीति धनञ्जयोऽर्जुनः 'संज्ञायां भृतृवृजि'- इत्यादिना खच्प्रत्ययः। 'अरुद्विषत'-इत्यादिना मुमागमः। अधुनाऽस्मिन् काले। 'अधुना इति निपातनात्साधुः। तव वल्कवासांस्याहरन् कथं मन्युं क्रोधं दुःखं वा न करोति॥३५॥

अन्वयः- वासवोपमः यः, (अर्जुन) उत्तरान्, कुरून, विजित्य, प्राज्यम्, अकुप्यं, वसु, अयच्छत् । स धनञ्जयः, अधुना, वल्कवासांसि आहरन्, तव, मन्युं, कथं, न करोति ॥३५॥

सुधा- वासवोपमः = इन्द्रोपमः, इन्द्रसम इति भावः। इन्द्रपुत्रत्वात्पितृसदृशत्वमुचितमेवेति। उत्तरान् = सिद्धपुरान्तिकवर्तिनः, कुरून = एतदाख्यदेशान्, विजित्य = स्वायत्तीकृत्य; प्राज्यम् = प्रचुरम् बहुलमित्यर्थः। अकुप्यम् = कुप्यभिन्नम्, वसु = धनम्, (भवते) अयच्छत् = दत्तवान्, सः = उत्तरकुरुविजयी, धनञ्जयः = अर्जुनः, मध्यमपाण्डव इत्यर्थः। अधुना = साम्प्रतम्, वल्कवासांसि = तरुत्वग्वस्त्राणि, आहरन् = गृह्णन्, परिदधद् इत्यर्थः। सन्, तव = युधिष्ठिरस्य, सर्वभ्रातृसुखदुःखानुभवशीलस्येत्यर्थः। मन्युम् = क्रोधम्, वा दुःखं, कथम् = कस्मात्, न करोति = नोत्पादयति, स्वपालनीयानुजक्लेशमवलोक्य कस्मान्न शत्रौ दुःखदातरि क्रोध उत्पाद्यते इति महदाश्चर्यकरम् ॥३५॥

समासः- वाशवः उपमा यस्य स वासवोपमः। वल्कान्येव वासांसि वल्कवासांसि । न कुप्यम् अकुप्यम् ॥३५॥

व्याकरणम्- विजित्य = वि+जि+क्त्वा+ल्यप् । अयच्छत् = यम्+लङ् । आहरन् = आ+हृ+शतृ । करोति = कृ+लट् ॥३५॥

वाच्यान्तरम्- वासवोपमेन येन उत्तरान् कुरून् विजित्य प्राज्यमकुप्यं वसु अयप्यत तेन धनञ्जयेन अधुना वल्कवासांसि आहरता तव मन्युः कथं न क्रियते ॥३५॥

कोषः- 'सुमात्रा गोत्रभिद्वज्री वासवौ वृन्दारू वृषा' इत्यमरः। 'प्रभूतं प्रचुरं