किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

५६ किरातार्जुनीयम् [प्रथमः

प्राज्यम् इत्यमरः। ‘स्यात्कोशश्च हिरण्यं च हेमरूप्ये कृताकृते । ताभ्यां यदन्यत्तत्कुप्यम्’ इत्यमरः। ‘त्वक् स्त्री वल्कं वल्कलमस्त्रियाम् इत्यमरः’॥३५॥

साराऽर्थः - योऽर्जुनः कुरुदेशं जित्वाऽपरिमितं धनं भवते दत्तवान्, तमधुना खर्जूर-सर्ज भूर्ज-प्रभृति-तरुत्वचां वस्त्रं वसानं विलोक्य भवतो मनः कथं न खेदान्वितं जायते, अहह करणे धन्योऽस्ति महोपकारकत्र्त्यपि जने भवतः प्रतीकारकरणे मतिर्न प्रवर्त्तत इति ॥३५॥

भाषाऽर्थः - इन्द्र के समान जिन्होंने उत्तर कुरु देशों को जीतकर आपको अतुल धन दिया था, अब उन अर्जुन को वल्कल पहिने देख आपको क्रोध क्यों नहीं होता?॥३५॥

वनान्तशय्याकठिनीकृताकृती कचाचितौ विष्वगिवागजौ गजौ ।
कथं त्वमेतौ धृतिसंयमौ यमौ विलोकयन्नुत्सहसे न बाधितुम् ।।३६।।

वनान्तेति-वनान्तो वनभूमिरेव शय्या तया कठिनीकृताकृती कठिनीकृतदेहौ। ‘आकारो देह आकृतिः’ इति वैजयन्ती । विष्वक्समन्तात् । ‘समन्ततस्तु परितः सर्वतो विष्वगित्यति’ इत्यमरः। कचाचितौ कचव्याप्तौ । ‘विशीर्णकशावि’त्यर्थः। अत एवागधौ गिरिसम्भवौ गजाविव स्थितौ यमौ युग्मजातौ। माद्रीपुत्रावित्यर्थः। ‘यमोदण्डधरे ध्वाङक्षे संयमे यमजेऽपि च’ इति विश्वः। ‘विलोकयंस्त्वं कथं धृतसंयमौ । सन्तोषनियमौ । ‘धृतिर्योगान्तरे धैर्ये धारणाध्वरतुष्टिषु’ इति विश्वः। बाधितुं नोत्सहसे न प्रवर्तसे । ‘शकधृष-इत्यादिना तुमुन् । अहो ते महद्धैर्यमिति भावः॥३६॥

अन्वयः-वनान्तशय्याकठिनीकृताकृती, विष्वक्, कचाचितौ अगजौ, गजौ इव, यमौ, विलोकयन्, त्वं, कथं, धृतिसंयमौ, बाधितुं न उत्सहसे ॥३६॥

सुधा-वनान्तशय्याकठिनीकृताकृती=विपिनमध्यभूशयन कठोर शरीरौ, विष्वक्=परितः, सर्वतः इत्यर्थः। कचाचितौ = केशव्याप्तौ, अगजौ = पर्वतीयौ, गजौ = हस्तिनौ, इव, एतौ = इमौ, पुरःस्थायित्यर्थः। यमौ = यमालै, सहायतावित्यर्थः। विलोकयन् = पश्यन्, त्वं = युधिष्ठिः, कथम् = कस्मात् कारणात , धृतिसंयमौ = धैर्यनियमौ, बाधितुं = निरोद्धुम ; न उत्सहसे = न प्रवर्त्तते ॥३६॥

समासः-न कठिना अकठिना, कठिना सम्पद्यमाना इति कठिनीकृता, वनान्त एव शय्या वनान्तशय्या, तया कठिनीकृता आकृतिर्ययोस्तौ वनान्तशय्या-