कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ८६ )

वीरुध् ( वि + √रुह् + क्विप् ) is formed by changing the ह् of √रुह् to ध् and lengthening वि irregularly. It is feminine and is declined as वीरुत्, वीरुधौ, वीरुधः । वीरुधं, वीरुधौ, वीरुधः । etc For meaning Cf. ' लता प्रतानिनी वीरुद् ' इत्यमरः । प्रवालं—नूतनपल्लवं fresh or young leaves. Singular is used for the class ' प्रवालो विद्रुमे वीणादण्डेऽभिनवपल्लवे ' इत्यमरः । अनुबन्धि—( अनुबन्ध + इनिः ) अविच्छिन्नं continuous i e, coming out without a break. ' सम्बन्धे संततात्मकावनुबन्धः प्रकीर्तितः ' इति भोजः । Being an adjective of प्रवाल it is neuter gender and will be declined as अनुबन्धि, अनुबन्धिनो, अनुबन्धीनि etc. The suffix इनिः is added by 'अत इनिठनौ' पा० ५ २ ११५ । After it अस्ति is understood चिरोज्झितालक्तकपाटलेन । अलक्तकः—लाक्षारसः red lac , lac dye. चिराद् उज्झितः अलक्तको येन ( बहुव्रीहिः ) तथाभूतमपि पाटलम् ( रक्तं ), तेन red though long bereft of lac dye Adjective of दन्तवाससा—दन्तानां वासः, तेन ( अधरेण ) covering for the teeth i e lip. In दन्तवाससा the Instrumental is against the rule ' तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्यां तृतीयान्यतरस्याम् ' पा० २ ३.७५ । which means that in the case of words denoting equality or likeness, such as तुल्य, सदृश etc., the person or thing with whom or which any object is compared is put in the Genitive or Instrumental case, except in the case of तुला and उपमा ( with which only the Genitive case is used ). But Mallinatha defends this by saying that here the word तुला is-