कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ११७ ) PROSE ORDER :—( हे गौरि ), त्वया यौवने आभरणानि अपास्य वार्द्धकशोभि वल्कलं किं इति धृतम् ? यदि स्फुटचन्द्र- तारका विभावरी प्रदोषे अरुणाय कल्पते ( तर्हि ) वद ॥ ४४ ॥ NOTES :—यौवने—( युवन् + अण् ) यूनो भावः यौवनम्, तस्मिन् in young age अपास्य—( अप + √ अस् to throw

• ल्यप् ) त्यक्त्वा having cast वार्द्धकशोभि । वार्द्धकम्— ( वृद्ध + वुञ्—अक् ( वृद्धस्य भावः वार्द्धकम् old age The suffix वुञ् which is replaced by अक् is added by ‘ द्वन्द्व- मनोज्ञादिभ्यश्च ’ पा० ५ १ १३३ । वार्द्धके शोभते इति वार्द्धकशोभि (√ शुभ् to shine + णिनिः) which looks good in old age, suitable in old age Adj of वल्कलम्—a bark garment, which is generally put on by ascetics स्फुट- चन्द्रतारका—स्फुटाः ( प्रकाशमानाः ) चन्द्रः तारकाश्च यस्यां सा स्फुटचन्द्रतारका in which the moon and the stars are shining विभावरी—( वि + √ भा to shine + वनिप् + ङीप् ) विभाति इति विभावरी, रात्रिः night. ‘ विभावरीतमस्विन्यौ रजनी यामिनी तमी ’ इत्यमरः । The suffix ङीप् is added to make it fem. by ‘ वनो र च ’ पा० ४ १.७ । which is also responsible for changing the न of वनिप् into र । प्रदोषे— रात्रिमुखे; रात्रे पूर्वभागे during the first part of night, { i e, when the night is in its youth ) ‘ प्रदोषो रजनी- मुखम् ’ इत्यमरः । अरुणाय—for the dawn. अरुण is described as the son of कश्यप and विनता and the elder brother of गरुड । He has no thighs and so is known as अनूरु । He is also personified as the charioteer of the sun. Note that अरुण also means ‘ red ’