कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( १५२ ) त्रिभागशेषासु निशासु च क्षणं निमील्य नेत्रे सहसा व्यबुध्यत । क्व नीलकण्ठ व्रजसीत्यलक्ष्यवा- गसत्यकण्ठार्पित बाहुबन्धना ॥ ५७ ॥ त्रिभागेति । च कि च इति चार्थः । त्रिभागशेषासु शिष्यते इति शेषः । कर्मणि घञ् । त्रिभ्यो भागेभ्य शेषास्ववशिष्टासु । यद्वा रात्रेस्त्रियामत्वेन प्रसिद्धत्वात् तृतीयो भागस्त्रिभागः संख्या शब्दस्य वृत्तिविषये पूरणार्थत्वमिष्यते । यथा शतांशः सहस्रांश इति । त्रिभागः शेषो यासां तासु निशासु क्षणं क्षणमात्रं नेत्रे निमील्य मीलयित्वा सहसा सद्यः हे नीलकण्ठ क्व व्रजसि कुत्र गच्छसीति अलक्ष्यवाक् अलक्ष्या निर्विषया वाग्वचनं यस्याः सा तथोक्ता । तथा असत्यकण्ठार्पितबाहुबन्धना असत्ये मिथ्याभूते कण्ठे अर्पित बाहुबन्धन यस्याः सा तथा सती व्यबुध्यत विबुद्धवती । एतेन जागरोन्मादौ सूचितौ ॥ ५७ ॥ PROSE ORDER :-( किं ) च त्रिभागशेषासु निशासु क्षणं नेत्रे निमील्य सहसा ( हे ) नीलकण्ठ, क्व व्रजसि इति अलक्ष्यवाक् असत्यकण्ठार्पितबाहुबन्धना व्यबुध्यत ॥ ५७ ॥ NOTES :-त्रिभागशेषासु—शिष्यते इति शेषः ( √शिष् + घञ् ) what is left The comp. त्रिभागशेषासु may be expounded and interpreted in two different ways. ( i ) त्रिभ्यो भागेभ्यः शेषासु त्रिभागशेषासु ( उत्तरपदे द्विगुः ) what was left of nights after their three parts had passed, i. e. during the fourth part of the night. In this case the night is divided into four