कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( १६३ ) ' वासवो वृत्रहा वृषा ' इत्यमरः । कदा अभ्युपपत्स्यते कदा अनु- ग्रहीष्यति न वेद्मि । अत्र वाक्यार्थः कर्म । तद्ववग्रहक्षतामित्यत्राव- ग्रहक्षतामित्यनेनैव गतार्थत्वे तत्पदस्य वैयर्थ्यापत्तेस्तदिति भिन्नं पदं वेद्मीत्यस्य कर्मेति युक्तमुत्पश्यामः ॥ ६१ ॥ PROSE ORDER :—प्रार्थितदुर्लभः सः तपःकृशां सखीभि- अस्रोत्तरं ईक्षितां इमां सखीं तदवग्रहक्षतां सीतां वृषा इव कदा अभ्युपपत्स्यते ( इति ) न वेद्मि ॥ ६१ ॥ NOTES .—प्रार्थितदुर्लभः—( प्र + √अर्थ् + कः । दुर् + √लभ् + खल् ) प्रार्थितश्चासौ दुर्लभश्च इति प्रार्थितदुर्लभः who is difficult to be obtained though sought after. This is a reply to ' भविष्यति प्रार्थितदुर्लभः कथम् ? ' in verse 46 above सः—शिवः । तपःकृशां—तपसा कृशा तपःकृशा, ताम् emaciated by austerities कृश—( √कृश् + क्त ) Past Part of √कृश् It is formed irregularly by dropping तः । अस्रोत्तरम्—अस्रं ( अश्रु ) उत्तरं ( प्रधानं ) यस्मिन् कर्मणि तद् अस्रोत्तरम् or अस्रैः उत्तरं यथा स्यात् तथा अस्रोत्तरम् with tears ईक्षिताम्—दृष्टाम् seen तदवग्रहक्षताम् । अवग्रहः—( अव + ग्रह् + अप् ) वर्षप्रतिबन्धः drought. ' वृष्टिवर्षे तद्विघातेऽवग्राहावग्रहौ समौ ' इत्यमरः । The अप् suffix is optionally added by ' अवे ग्रहो वर्षप्रतिबन्धे ' पा० ३. ३ ५१. The other form is अवग्राहः which is formed by adding घञ् तस्य ( इन्द्रस्य ) अवग्रहेण क्षतां ( पीडितां ) तदवग्रहक्षताम् distressed by his holding off the rain As अवग्रह means ' absence of rain ' there is no use saying तद् अवग्रह, so Mallinatha takes तद् separately as the object of न वेद्मि But this seems