कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( १७४ ) रतिर्यस्य तं तथोक्तं तं ईश्वरं विचिन्त्य विचार्य तवानुवृत्तिं अनु- सरणं कर्तुं न उत्सहे च । नानुमन्तुं शक्नोमीत्यर्थः ॥ ६५ ॥ PROSE ORDER : — अथ वर्णी आह—महेश्वरः विदितः, त्वं पुन एव तदर्थिनी वर्तसे, च तं अमङ्गलाभ्यासरतिं विचिन्त्य तव अनुवृत्ति कर्तुं न उत्सहे ॥ ६५ ॥ NOTES —वर्णी—Brahmachárin See notes on वर्णिन् in verse 52 आह—उवाच said It being Present tense, third person, sing, its use in the sense of the Past tense is open to question. But according to some commentators आह may be used with अथ on the authority of 'तदादौ च' । भोजसूत्रम् । आह is the alternative substitute for √ब्रू 'to speak' in all the numbers of the third person and, sing and dual of the second person 'ब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः' पा० ३ ४ ८४ Thus √ब्रू is conjugated in the present tense as—ब्रवीति—आह, ब्रूत —आहतुः, ब्रुवन्ति—आहुः । ब्रवीषि —आत्थ, ब्रूथः—आहथुः, ब्रूथ । ब्रवीमि, ब्रूव., ब्रूम । महेश्वरः— ( महा + ईश्वर ) महांश्चासौ ईश्वरः महेश्वर (महादेव ) Shiva The word महत् is changed to महा when it forms the first member of a Karmadháraya or a Bahuvríhı compound, or when the termination जातीय follows 'आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः, पा० ६.३ ४६. विदितः— ज्ञातः is known In विदितः (√विद् + क्तः ) क्त suffix is added by 'मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' पा० ३ २ १८८. in the sense of the present tense The subject of विदितः viz., मन is understood. The Brahmachárin means to