कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( १८८ )

धुर । विडम्बना—( वि + √डम्ब् to throw + युच् - अन + आ ) हास्यकारणं matter for laughing ; disgrace ऊढया— ( √वह् to carry + क्तः + आ = ऊढा ) कृतविवाहया by her who had been married. Passive past part of √वह् in the sense of ‘to marry.’ Adj of त्वया । वारणराज- हार्यया—वारणानां (हस्तीनां) राजा वारणराज , तेन हर्तुं (नेतुं) योग्या वारणराजहार्या, तया fit to be borne by the lord of elephants. Because she was a princess. In वारण- राज, राजन् is made राज by adding टच् to it by ‘ राजाहः- सखिभ्यष्टच् ’ पा० ५.४.९१. i. e., the words राजन्, अहन् and सखि, when at the end of a Tatpurusha, drop the final vowel together with the following consonant, if there be any, and add अ. The compound then is declined like the words ending in अ. हार्यया—Instru- mental sing. of हार्या—√हृ + ण्यत् fit to be borne. अधि- ष्ठितं—( अधि + √स्था + क्त ) आरूढं ridden by ; occupied by वृद्धोक्षम्—वृद्धं उक्षं वृद्धोक्षं or वृद्धश्चासौ उक्षा ( वृषभः ) च वृद्धोक्षः, तं an old bull. The reference is to the bull of Shiva. The word उक्षन् ( a bull ) is changed to उक्ष at the end of a Karmadháraya compound by adding अ to it by ‘ अचतुर०...जातोक्षमहोक्षवृद्धोक्षोपशुनगोष्ठश्वाः ’ पा० ५.४.७७. महाजनः—महांश्चासौ जनः महाजनः ( सभ्य लोकः ) great men. It gives the idea of many as well as of great or respectable. स्मेरमुखः । स्मेर—( √स्मि to smile + र ) स्मयते इति स्मेरः smiling. र is added by ‘ नमिकम्पिस्म्यजसकमहिंसदीपो रः ’ पा० ३.२.१६७. स्मे˙