कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( १६ ) कदाचिदिति । अथ कदाचित् मनस्विनी स्थिरचित्ता सा पार्वती मनोरथज्ञं अभिलाषज्ञं पितरं हिमवन्तं आसन्नसखीमुखेन आसन्नसखी आप्तसखी सैव मुखं उपायः । 'मुखं निःसरणे वक्त्रे प्रारम्भोपाययोरपि' इति विश्वः । तेन । फलोदयान्ताय फलोदयः फलोत्पत्ति अन्तोऽवधिर्यस्य तस्मै तप समाधये तपोनियमार्थं आत्मनः स्वस्य अरण्यनिवासं वनवासं अयाचत । 'दुहाच्'— इत्यादिना द्विकर्मकत्वम् । PROSE ORDER :—कदाचित् मनस्विनी सा मनोरथज्ञं पितरं आसन्नसखीमुखेन फलोदयान्ताय तपःसमाधये आत्मनः अरण्य- निवासं अयाचत ॥ ६ ॥ NOTES —कदाचित्—Once ; on some opportune occasion. मनस्विनी—( मनस् + विनिः + ङीप् ) प्रशस्तं मनः विद्यते अस्याः सा full of sense ; intelligent, i e, who knew when and how to make a request. Or, here, as Mallinatha comments, स्थिरचित्ता who was firm-minded; who was determined to achieve her object at any cost. Cf 'महाकार्ये कृताद्योगो विघ्नैराहतमानसः । प्रारब्धं न त्यजति यः स मनस्वीति कथ्यते ।' विनि is added by 'अस् माया मेधा स्रजो विनिः' पा० ५ २ १२१ । मनोरथज्ञं—( मनोरथ + √ज्ञा + कः ) जानाति इति ज्ञः , मनोरथस्य ज्ञः मनोरथज्ञः तं who knew her desire. ज्ञः is formed from √ज्ञा by add- ing कः to it by 'इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः' पा० ३.१ १३५ । पितरं—हिमवन्तम् Himavat This is the secondary object ( गौण कर्म ) of अयाचत which governs two objects आसन्नसखीमुखेन—( आ + √सद् + कः ) आसन्नायाः सख्याः मुखेन ( तत्पुरुष ) or आसन्ना चासौ सखी आसन्नसखी ;