कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ३३ ) pillow Here the suffix णिनिः is added by ‘व्रते’ पा० ३ २.८० and so it indicates the observance of a vow. The word उपधानं (a pillow) is also derived from धा with उप—(उप + √धा + ल्युट्) उपधीयते इति उपधानम् । केवले —संस्तरणशून्ये uncovered ; bare स्थण्डिले—संस्कृतायां भूमौ on an earth-platform as opposed to a bed ‘स्थण्डिलं संस्कृता भूमिः’ हलायुधः । अशेत—शेते स्म slept Imperfect of √शी to sleep निषेदुषी—(नि + √सद् + क्वसुः + ङीप्) निषसाद sat In निषेदुषी which is a Perfect form लिट् is replaced by क्वसु suffix by ‘भाषायां सद्वसश्रुवः’ पा० ३ ४ १०८ and then ङीप् is added to make it feminine by ‘उगितश्च’ पा० ४ १ ६ । It is well-known that an ascetic is enjoined to sleep or sit on earth or on some other hard thing such as a wooden cot The verse indicates a remarkable change in the life of Parvati. For this Cf. शेते या किल हंसतूलशयने निद्राति सा स्थण्डिले, वस्ते या मृदुलं दुकूलमबला गृह्णाति सा वल्कलम् । या वा चन्दनपङ्कलेपशिशिरे धारागृहे वर्त्तते, पञ्चानामुदितोष्मणां हुतभुजां सा मध्यमासेवते ॥ पार्वती परिणय ४–२। CHANGE OF VOICE :—यया महार्हशय्यापरिवर्त्तनच्युतैः स्वकेशपुष्पैरपि दूयते स्म तया बाहुलतोपधायिन्या केवले स्थण्डिले एव अशय्यत निषेदे च ॥ १२ ॥ HINDI TRANSLATION :—जो अत्यधिक मूल्य वाली सेज पर करवट लेने से गिरे हुए अपने बालों के फूलों से भी कष्ट पाती