कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ४७ ) मृदुत्वं सौकुमार्यं अनपेक्ष्य अविगणय्य महत् दुस्तरं तपः चरितुं साधयितुं प्रचकमे उपचक्रमे ॥ १८ ॥ PROSE ORDER :—सा यदा तावता पूर्वतपःसमाधिना काङ्क्षितं फलं लभ्यं न अमंस्त, तदा स्वशरीरमार्दवं अनपेक्ष्य महत् तपः चरितुं प्रचकमे ॥ १८ ॥ NOTES :—तावता—( तावत् + टा ) तत् परिमाणमस्येति तावत् , तेन by that much तावत् is formed by adding वतुः to तत् and by lengthening the vowel of तत् by ' आ सर्वनाम्नः ' पा० ६ ३ ६१ । पूर्वतपःसमाधिना — तपसः समाधिना तपः समाधिना . पूर्वेण तपःसमाधिना पूर्वतपःसमाधिना ( उपरि- वर्णिततपोनियमेन ) by the penance she had been practis- ing तपःसमाधिः — penance. समाधिः—( सम् + आ + √धा +कि ; ) concentration of thoughts काङ्क्षितं—(√ काङ्क्ष् +क्तः) desired लभ्यं—( √लभ् + यत् ) प्राप्यं obtainable अमंस्त—she thought Aorist third pers sing. of √ मन् to think. मन्यते ( लट् ) मेने ( लिट् ) मंस्यते ( लृट् ) । स्वशरी- रमार्दवम् । मार्दव—(मृदु + अण् ) मृदोः भावः मार्दवं (कोमलत्वं) tenderness , delicacy अण् is added by ' इगन्ताच्च लघुपू्र्वात् ' पा० ५. १. १३१ । to form Abstract noun. स्वस्याः शरीरस्य मार्दवं स्वशरीरमार्दवं delicacy of her own body. अनपेक्ष्य—(न + अप् + √ ईक्ष् + ल्यप् ) not minding. प्रचकमे— ( प्र + √क्रम् + लिट् ) आरेभे began. The √ क्रम् ' to walk ' when preceded by प्र or उप् and means ' to begin ' is conjugated as आत्मनेपदी । Cf. ' प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ' पा० १. ३. ४२., but प्रक्रामति he goes, उपक्रामति comes CHANGE OF VOICE : — तया यदा तावता पूर्वतपःसमा-