लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

५६८ भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् (त्रल्)—[सप्तम्यास्त्रल् (५।३।१०)]। सर्वत्र = सब जगह, सब में, सब स्थानों पर । साधवो न हि सर्वत्र चन्दनं न वने वने (चाणक्य०) । अति सर्वत्र वर्जयेत् (चाणक्य०) । कुत्र = कहाँ, कहाँ पर । कुत्र नु खलु गत आर्यवसन्तक (स्वप्न० ४)। शङ्काभिः सर्वमाक्रान्तमन्नं पानं च भूतले । प्रवृत्तिः कुत्र कर्तव्या जीवितव्यं कथं नु वा (हितोप० १।२४) । अन्यत्र = अन्य जगह, दूसरी जगह पर । विना मलयमन्यत्र चन्दनं न प्ररोहति (पञ्च० १४१) । अत्र = यहाँ, यहाँ पर, इस पर, इस में । यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोष (पञ्च० १२१७)। तन्भद्रं न कृतं यदत्र मारात्मके विश्वासः कृतः (हितोप० १)। यत्र = जहाँ, जिस में । तत्र = वहाँ, उस में । यत्र विद्वज्जनो नास्ति श्लाघ्य- स्तत्राल्पधीरपि । निरस्तपादपे देशे एरण्डोऽपि द्रुमायते (हितोप० १६६)¹ । एकत्र = एक जगह पर, एक में । घृतकुम्भसमा नारी तप्ताङ्गारसमः पुमान् । तस्माद् घृतं च वह्निञ्च नैकत्र स्थापयेद् बुधः (हितोप० १।११८) । अमुत्र = उस में, परलोक में । अनेनैवार्भकाः सर्वे नगरेऽमुत्र भक्षिताः (कथा- सरित्०) । नामुत्र हि सहायार्थं पिता माता च तिष्ठत (मनु० ४.२३६) । प्रेत्यामुत्र भवान्तरे— इत्यमरः । बहुत्र = बहुतों में, बहुत स्थानों में । पूर्वत्र = पूर्व में । उत्तरत्र = अगले में । उभयत्र (दोनों में) इत्यादि । (ह)—[इदम्रो हः (५।३।११), वा ह च च्छन्दसि (५।३।१३)]। इह = यहाँ, इस में । इह लोके हि धनिनां परोऽपि स्वजनायते (पञ्च० १५)। अत्युत्कटैः पापपुण्यैरिहैव फलमश्नुते (हितोप० १८३) । कुह = कहाँ । वेद में ही प्रयोग होता है । यं स्मा पृच्छन्ति कुह सेति घोरम् (ऋ० २।१२।५) । (अत्)—[किमोऽत् (५।३।१२)]। क्व = कहाँ, किस स्थान पर । क्व गताः पृथिवीपालाः ससैन्यबलवाहनाः ।

१ 'अत्र' और 'तत्र' के आगे भवत् (आप) शब्द का प्रयोग 'पूज्य, आदरणीय' आदि अर्थ को प्रकट करने के लिये किया जाता है । पूज्ये तत्रभवानत्रभवांश्च भगवानपि—इत्यभिधानचिन्तामणौ हेमचन्द्रः । जब आदरणीय पुरुष या स्त्री, वक्ता के सामने या निकट हो तो 'अत्रभवान्, अत्रभवती' आदि का, जब दूर हों तो 'तत्रभवान्, तत्रभवती' आदि का प्रयोग होता है । यथा—अत्रभवान् प्रकृति- मापन्नः (शाकुन्तल० २) । वृक्षसेचनादेव परिश्रान्तामत्रभवतीं लक्षये (शाकु- न्तल० १) । असाधुदर्शी तत्रभवान् काश्यपः, य इमामश्रमधर्मे नियुङ्क्ते (शाकु- न्तल० १) ।