भारतकोश
माधव निदान (मधुकोश व्याख्या व हिन्दी अनुवाद सहित)

माधव निदान (मधुकोश व्याख्या व हिन्दी अनुवाद सहित)

Madhava Nidana with Madhukosha & Hindi Translation

माधवकर द्वारा

स्रोत: खेमराज श्रीकृष्णदास · खेमराज श्रीकृष्णदास (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished404 पृष्ठ

पृष्ठ 303, कुल 404 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 303

भाषाटीकासमेत । ( २८५ ) शोषण करते हैं। यथा-" मारुतः पित्तमादाय कफरक्तसमाश्रितः । चिनोति तिल- मात्राणि त्वचि ते तिलकालकाः ॥ " न्यच्छके लक्षण । महद्वा यदि वाऽत्यल्पं श्यावं वा यदि वा सितम् । नीरुजं मण्डलं गात्रे न्यच्छमित्यभीधीयते ॥ ३७ ॥ मुखके विना अन्य स्थानमें शरीरके ऊपर बडा अथवा छोटा, काला अथवा सफेद और पीडा रहित दाग होय, उसको न्यच्छ कहते हैं, यह भी व्यंगका भेद है ॥ व्यंग ( झांई ) के लक्षण । क्रोधायासप्रकुपितो वायुः पित्तेन संयुतः। मुखमागत्य सहसा मण्डलं विसृजत्यतः ॥ ३८ ॥ नीरुजं तनुकं श्यावं मुखे व्यङ्गं तमादिशेत् । क्रोध और श्रम इनसे कुपित भया वायु पित्तसंयुक्त होकर मुखमें प्राप्त होकर एक मण्डल उत्पन्न करे, वह दुखे नहीं, पतला तथा श्यामवर्ण होय, उसको व्यंग कहते हैं॥ नीलिकाके लक्षण । कृष्णमेवंगुणं गात्रे मुखे वा नीलिकां विदुः ॥ ३९ ॥ पूर्वोक्त व्यंगके लक्षण सदृश जो काला मण्डल अंगमें होय अथवा मुखर होय उसको नीलिका कहते हैं। भोजने इस जगह नीलिकागात्र ऐसा कहा है अर्थात् सर्व देह नीली होय है ॥ परिवर्त्तिकाके लक्षण । मर्दनात्पीडनाद्वापि तथैवाप्यभिघाततः । मेढ्रचर्म यदा वायुर्भजते सर्वतश्चरन् ॥ ४० ॥ तदा वातोपसृष्टत्वात्तच्चर्म परिवर्त्तते । मणेरधस्तात्कोशस्तु ग्रंथिरूपेण लंबते ॥ ४१ ॥ सवेदनं सदाहं च पाकं च व्रजति क्वचित् । परिवर्त्तिकेति तां विद्यात्सरुजां वातसंभवाम् ॥ सकंडूः कठिना वापि सैव श्लेष्मसमुत्थिता ॥ ४२ ॥ १ मारुतः क्रोधहर्षाभ्यामूर्ध्वगो मुखमाश्रितः । पित्तेन सह संयुक्तः करोति वदनं त्वचि ॥ नीरुजं तनुकं श्यावं व्यंगं तमिति निर्दिशेत् । कृष्णामेव त्वचं गात्रे नीलिकां तां विनिर्दिशेत्॥