भारतकोश
महाभारत (खंड ६) - अनुशासन, आश्वमेधिक, आश्रमवासिक, मौसल, महाप्रस्थानिक, स्वर्गारोहण व हरिवंश पर्व

महाभारत (खंड ६) - अनुशासन, आश्वमेधिक, आश्रमवासिक, मौसल, महाप्रस्थानिक, स्वर्गारोहण व हरिवंश पर्व

Mahabharata (Vol 6) - Anushasana to Harivamsa Parva

महर्षि कृष्णद्वैपायन वेदव्यास द्वारा

DevanagariSanskritpublished2,566 पृष्ठ

पृष्ठ 244, कुल 2566 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 244

कारण भयंकर, ५ प्रवरः—सर्वश्रेष्ठ, ६ वरदः—अभीष्ट वर देनेवाले, ७ वरः—वरण करने योग्य, वरस्वरूप, ८ सर्वात्मा—सबके आत्मा, ९ सर्वविख्यातः—सर्वत्र प्रसिद्ध, १० सर्वः—विश्वात्मा होनेके कारण सर्वस्वरूप, ११ सर्वकरः—सम्पूर्ण जगत्‌के स्रष्टा, १२ भवः—सबकी उत्पत्तिके स्थान ॥ ३१ ॥

जटी चर्मी शिखण्डी च सर्वाङ्गः सर्वभावनः ।
हरश्च हरिणाक्षश्च सर्वभूतहरः प्रभुः ॥ ३२ ॥

१३ जटी—जटाधारी, १४ चर्मी—व्याघ्रचर्म धारण करनेवाले, १५ शिखण्डी—शिखाधारी, १६ सर्वाङ्गः—सम्पूर्ण अंगोंसे सम्पन्न, १७ सर्वभावनः—सबके उत्पादक, १८ हरः—पापहारी, १९ हरिणाक्षः—मृगके समान विशाल नेत्रवाले, २० सर्वभूतहरः—सम्पूर्ण भूतोंका संहार करनेवाले, २१ प्रभुः—स्वामी ॥

प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च नियतः शाश्वतो ध्रुवः ।
श्मशानवासी भगवान् खचरो गोचरोऽर्दनः ॥ ३३ ॥

२२ प्रवृत्तिः—प्रवृत्तिमार्ग, २३ निवृत्तिः—निवृत्तिमार्ग, २४ नियतः—नियमपरायण, २५ शाश्वतः—नित्य, २६ ध्रुवः—अचल, २७ श्मशानवासी—श्मशानभूमिमें निवास करनेवाले, २८ भगवान्—सम्पूर्ण ऐश्वर्य, ज्ञान, यज्ञ, श्री, वैराग्य और धर्मसे सम्पन्न, २९ खचरः—आकाशमें विचरनेवाले, ३० गोचरः—पृथ्वीपर विचरनेवाले, ३१ अर्दनः—पापियोंको पीड़ा देनेवाले ॥ ३३ ॥

अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतभावनः ।
उन्मत्तवेषप्रच्छन्नः सर्वलोकप्रजापतिः ॥ ३४ ॥

३२ अभिवाद्यः—नमस्कारके योग्य, ३३ महाकर्मा—महान् कर्म करनेवाले, ३४ तपस्वी—तपस्यामें संलग्न, ३५ भूतभावनः—संकल्पमात्रसे आकाश आदि भूतोंकी सृष्टि करनेवाले, ३६ उन्मत्तवेषप्रच्छन्नः—उन्मत्त वेषमें छिपे रहनेवाले, ३७ सर्वलोकप्रजापतिः—सम्पूर्ण लोकोंकी प्रजाओंके पालक ॥ ३४ ॥

महारूपो महाकायो वृषरूपो महायशाः ।
महात्मा सर्वभूतात्मा विश्वरूपो महानुः ॥ ३५ ॥

३८ महारूपः—महान् रूपवाले, ३९ महाकायः—विराट्रूप, ४० वृषरूपः—धर्मस्वरूप, ४१ महायशाः—महान् यशस्वी, ४२ महात्मा—, ४३ सर्वभूतात्मा—सम्पूर्ण भूतोंके आत्मा, ४४ विश्वरूपः—सम्पूर्ण विश्व जिनका रूप है वे, ४५ महाहनुः—विशाल ठोढ़ीवाले ॥ ३५ ॥

लोकपालोऽन्तर्हितात्मा प्रसादो हयगर्दभिः ।
पवित्रं च महांश्चैव नियमो नियमाश्रितः ॥ ३६ ॥

४६ लोकपालः—लोकरक्षक, ४७ अन्तर्हितात्मा—अदृश्य स्वरूपवाले, ४८ प्रसादः—प्रसन्नतासे परिपूर्ण, ४९ हयगर्दभिः—खच्चर जुते रथपर चलनेवाले, ५० पवित्रम्