मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

१५० मालतीमाधवे मकरन्दः—हन्त, अतिकरुणं प्रस्तुतम् । माधवः— नैराश्यकातरधियो हरिणेक्षणायाः श्रुत्वा निकामकरुणं च मनोहरं च । वात्सल्यमोहपरिदेवितमुद्वहामि चिन्ताविषादविपदं च महोत्सवं च ॥ ९ ॥ लवङ्गिका—अइ, पडिहदं दे अमङ्गलं । इदो वि अवरं ण सुणिस्सं । १. अयि, प्रतिहतं तेऽमङ्गलम् । इतोऽप्यपरं न श्रोष्यामि । रागोत्कर्षाच्छ्मशानप्रदेशवृत्तान्तावगमाच्च मध्यवसितायामसो स्वजीवितनिरपेक्ष- स्त्यजेदपि शरीरम् । यथा तु जीवति तथा कुर्विति । त्वत्प्रयत्नवशात्कथंचिदपरित्य- क्तजीवितोऽसौ कालक्रमेण यथा मां न विस्मरति तदपि त्वयैव कर्तव्यमिति भावः । एवं ते प्रियसखी मालती सकामा भवति ॥ मकरन्दः । हन्तेति प्रेमातिशय मरणो- योगप्रतीतेर्हर्षविषादद्योतकः ॥ माधवः—नैराश्येति । नैराश्येन मत्पाणिग्रहण- प्रत्याशाभावे तद्धेतुकस्वजीवितप्रत्याशाभावेन कातरा चकिता धीर्यस्यास्तस्या हरि- णेक्षणाया निकामं भृशं करुणं मरणयोगसूचनाच्छोकातिशयजनकम् । अथ स्ववि- षयानुरागप्रकर्षप्रतीतेर्मनोहरं च वात्सल्येन रतिभावेन । यद्यपि वात्सल्यशब्दो- ऽपत्यविषयां रतिमाचष्टे, तथाप्यत्र लक्षणया रतिसामान्यमात्रमाह, न तु वात्सल्यं नाम दशमं रसान्तरम् । प्रसिद्धांलकारप्रस्थानेष्वव्युत्पादनात् । प्रत्युत निषेधादेव गुरुनृपपुत्रादिविषयाया रतेर्भावत्वमेव हि व्यवस्थापितम् । 'रतिर्देवादि विषया व्य- भिचारी तथा जिता'। तस्मात् 'तमङ्कमारोप्य शरीरयोगजैः' इत्यादौ पुत्रगोचराया रतेः परिपोषादसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यभेदो भावध्वनिरेव रसान्तरम् । न च भरतेनात्र पृथक्स्थायी प्रदर्शितः । नापि रतिरेवास्य स्थायी । तस्याः शृङ्गारस्थायित्वात् , अस्य रसान्तरत्वाभावप्रसङ्गाच्च । नापि शृङ्गारभेद एवायम् । तद्भेदेषु संभोगादिष्व- परिगणनात् । मात्रादीनां पुत्रादौ शृङ्गारस्यात्यन्तानौचित्याच्च । अस्तु वात्सल्यं रसान्तरम् । तथापि प्रकृते तन्न संभवति । तस्यापत्यमात्रालम्बनत्वात् । नहि मा- लत्या माधवे वात्सल्यं युक्तमित्यर्थः । अलं कुत्सितेन विचारणेन । तस्मादत्र रति- सामान्यं लक्ष्यते । तेन मोहेन 'मोहश्चित्तस्य शून्यता' इत्युक्तेन व्यभिचारिणा च यत्परिदेवितं विलापवचनं तन्न तद्भूतचिन्तया मदलाभादियं प्राणानपि त्यक्तुमुद्यता । अनया किमिदानीं कर्तव्यमित्येवंरूपया यो विषादो विषण्णत्वमेव विपत् । तां च महोत्सवं च । अहो मे सौभाग्यं यदेतादृशस्य श्रीरत्नस्य मय्येवंविधानुरागबन्धस्त- देतल्लाभाभावेऽप्येतावत्तैव लब्धजन्मसाफल्योऽहमित्येवमात्मनो हर्षोत्कर्षः । तं च वहामि । उक्तं च—'परस्परप्राप्तिनिराशयोर्वरं शरीरनाशोऽपि समानरागयोः' इति । शोकहर्षाभ्यां करुणशृङ्गारसंकीर्णं मनो वर्तत इति भावः ॥९॥ लवङ्गिका । अयि,