मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

(सावेगम् ।) अहो नु खलु भोः, दलति हृदयं गाढोद्वेगं द्विधा तु न भिद्यते वहति विकलः कायो मोहं न मुञ्चति चेतनाम् । ज्वलयति तनूमन्तर्दाहः करोति न भस्मसा- प्रहरति विधिर्मर्मच्छेदी न कृन्तति जीवितम् ॥ १२ ॥ मकरन्दः—निरवग्रहो दहति दैवमिव दारुणो विवस्वान् । इयं च ते शरीरावस्था । तदस्य पद्मसरसः परिसरे मुहूर्तमास्यताम् । अत्र हि उन्नालबालकमलाकरमाकरन्द- निष्यन्दसंवलितमांसलगन्धबन्धुः । त्वां प्राणयिष्यति पुनः परिवर्तमान- कल्लोलशीकरतुषारजडः समीरः ॥ १३ ॥ प्रस्तावात्पूर्वं मत्प्राप्तौ विगलितप्रत्याशत्वाद्विकलाङ्गैस्तथा मर्मच्छेदे या व्यथा तया विधुरैरिवोद्वेगदायिभी रुदितैस्तथापि तस्यामपि दशायां मयि स्नेहाकूतं स्नेहप्रधा- नमाशयमतनोद्विस्तारितवती । असावहमपि यथाभूतं यादृशासं पीडातरङ्गितचे- तास्तथा त्वमेव स्मरसीत्यन्वयः ॥११॥ सावेगं ससंभ्रमम् । अहोशब्द आश्चर्ये । नु वितर्के । भोः संबोधौ । दलतीति । कर्मकर्तरि । स्वयमेव विधाय मदीयं हृदयं दारणप्रयत्नमतिक्रम्यापि गाढोत्कण्ठं यतो विदीर्णं किमिति नोपलभ्यत इत्यत्र द्विधेत्युत्तरम् । अन्तरैव हि दलने यादृशी व्यथा स्यात्तादृशी व्यथा हृदि वर्तत इति मकरन्दे प्रकाशयति । यथा कायः शरीरं हृदयेतरद्विकलो विह्वलो मोहं वैचित्यं वहति । यदि मोहः कथमेवं जानासीत्यत्रोत्तरम् । चेतनां मालती- वियोगवेदनाज्ञानं तु न मुञ्चत्येवेत्याशयः । तथान्तर्दाहः स्मरपवनसंधुक्षितशोका- नलरूपस्तनुं दहति । तर्हि 'दह भस्मीकरणे' इति धात्वर्थात्किमिति भस्मरूपता न दृश्यत इत्यत्र भस्मसान्न करोतीत्युत्तरम् । देहदाहे यादृशी रुजा तादृशी वर्तत इति व्यनक्ति । तथा विधिरननुकूलमाचरन्मर्मच्छेदनशीलः प्रहरतीव । तर्हि कथं जीवसीति चेदत्र न कृन्ततीत्युत्तरम् । चिरमयमनुभवतु यातनामिति जीविताकृ- न्तने हेतुः ॥१२॥ मकरन्दः । निरवग्रहो निरङ्कुशो निर्मोहो वा । निरवग्रहमिति क्रियाविशेषणं वा । दैवं प्राक्तनमसत्कर्मेव रविरपि प्रचण्डकरो मध्याह्ने त्वां दहति । इयमीदृशी दुरतिक्रमदशान्तरावतरणलिङ्गभूता । पद्मसरः पद्मप्रधानं सरः । उन्ना- लेति । अत्र सरसि त्वामीदृग्दशापन्नं पवनः प्राणयिष्यति । मरुद्विशेषणान्याह— उन्नालेति उद्गतनालानि यानि बालकमलानि प्रत्यग्रविकचानि तेषामाकर उत्पत्तिस्थानं तत्र यो माकरन्दो निष्यन्दः स्रुतिः । क्षरणमिति यावत् । तेन संव-