मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

। २१ भ्रमति भुवने कन्दर्पाज्ञा विकारि च यौवनं कलितमधुरास्ते ते भावाः क्षिपन्ति च धीरताम् ॥ २० ॥ (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टरूपो माधवः ।) माधवः— तामिन्दुसुन्दरमुखीं सुचिरं विभाव्य चेतः कथं कथमपि व्यपवर्तते मे । दरूपफलशून्यत्वेन शून्या च । शून्या यथा—‘तारासम्पुटा स्निग्धा निष्कम्पा शून्य- दर्शना । बाह्यार्थग्राहिणी श्यामा शून्यदृष्टिस्तु चिन्तनात् ॥’ इति । अनेन चिन्ता- ख्यो व्यभिचारी व्यज्यते । ‘प्रयत्नपूर्वकार्थेषु स्मृतिश्चिन्तेति कथ्यते’ इति । तथा शरीरमसौष्ठवं बलहीनम् । स्वव्यापाराससमर्थकरचरणादिकमित्यर्थः । अनेन ग्लान्या- ख्यो व्यभिचारी व्यज्यते । यथा—‘वाङ्मनःकायकर्माणि ग्लानिर्गमयतीति यत्’ इति । श्वसितमधिकं पूर्वापेक्षया प्रबलम् । अनेन श्रमविषादमोहादयो व्यज्यन्ते । निःश्वासस्यानुभावस्यानेकभावसाधारणत्वात् । एवं चानुस्मृतिरूपा तृतीयावस्था दर्शिता । यथा—‘मुहुर्मुहुर्निःश्वसिति मनोरथविचिन्तनैः । प्रद्वेषादन्यकार्याणाम- नुस्मृतिरुदाहृता ॥’ इति । किं न्वेतत्स्यात् । एषां चिन्तालसादीनां निमित्तं किं नु भवेदिति मकरन्दस्य वितर्कः । विमृश्य तन्निमित्तं निर्धारयति—किमन्य- दिति । अथवा किमत्र वितर्केण मदनविकारव्यतिरिक्तं किमेतेषां निमित्तं संभा- व्यते । न किंचिदपीत्यर्थः । तदेव निमित्तमाह—भ्रमतीति । भुवने कंदर्पाज्ञा भ्रमति अप्रतिहता विजृम्भते । यौवनं च प्रथमं द्वितीयं वा । इतरयोरत्रायोग्य- त्वात् । विकारि विकारजननशीलम् । यौवनं यथा—‘रतिव्यायामसहने मत्तेभ- स्येव मत्तता । विद्यते युवभावो यस्तद्यौवनमुदाहृतम् ॥’ इति । ‘यौवनं तु चतुर्धा स्यात्’ इत्यादिना भावप्रकाशे यौवनविशेषलक्षणं प्रपञ्चितं तत एव ज्ञातव्यम् । ललिताः सुन्दरा नयनसुखकरा मधुरा मनोहराश्च ते ते भावा इन्दूद्यानादय उद्दी- पनविभावाः स्वभावधीरस्यापि धीरतां धैर्यं क्षिपन्त्यपसारयन्ति । धैर्यं यथा— ‘चाप्लेनानुपहता सर्वार्थेष्वविकत्थना । स्वाभाविकी चित्तवृत्तिर्धैर्यमित्यभिधी- यते ॥’ इति । नूनमद्य मदनोद्याने मदनोत्सवदर्शनायागतोऽसौ कस्यांचिदासक्त- चित्तो मदनावस्थयैवाभिभूतो वर्तत इत्यर्थः । ससंदेहो निश्चयान्तःसमुच्चयालं- कारः ॥ २० ॥ दिष्ट्येत्यादिना माधवप्रवेशः सूचितः । तदाह—तत इत्यादिना । यथानिर्दिष्टः गमनमित्यादिना निरूपितावस्थः ॥ तामित्यादि । मे चेतः कर्तृ । इन्दुवन्मनोज्ञमुखीं तां पूर्वक्षणे नयनातिथीकृतां सुचिरं बहुकालं विभाव्य ऐकाग्र्येण विषयान्तरपरित्यागेन भावनाविषयं कृत्वा । ध्यात्वेत्यर्थः । कथंकथमपि केनकेनापि प्रकारेण कदाचिदप्यननुभूतचरेण । ईदृगसाविति निरूपयितुमशक्ये- नावस्थाभेदेनेत्यर्थः । व्यपवर्तते वैकृतादन्यथैव वर्तते । विकारमुपयातीत्यर्थः । किं कृतवेलापेक्षायां तामेवापयवृत्तिमाह—अकाण्डेऽनवसरे । प्रथमदर्शनसमय