भारतकोश
माण्डूक्योपनिषद् (शाङ्करभाष्य व गौड़पादकारिका सहित)

माण्डूक्योपनिषद् (शाङ्करभाष्य व गौड़पादकारिका सहित)

Mandukya Upanishad Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य / गौड़पादाचार्य द्वारा

DevanagariHindipublished301 पृष्ठ

पृष्ठ 192, कुल 301 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 192
१७२माण्डूक्योपनिषद्[ गौ० का०
एवमनेन ज्ञानाभ्यासवैराग्य- <br> द्वयोपायेन लये सुषुप्ते लीनं <br> संबोधयेन्मन आत्मविवेक- <br> दर्शनेन योजयेत् । चित्तं मन <br> इत्यनर्थान्तरम् । विक्षिप्तं च <br> कामभोगेषु शमयेत्पुनः । एवं <br> पुनः पुनरभ्यस्यतो लयातसंबोधितं <br> विषयेभ्यश्च व्यावर्तितं नापि <br> साम्यापन्नमन्तरालावस्थं सकषायं <br> सरागं बीजसंयुक्तं मन इति <br> विजानीयात् । ततोऽपि यत्नतः <br> साम्यमापादयेत् । यदा तु <br> सम्प्राप्तं भवति सम्प्राप्त्यभिमुखी- <br> भवतीत्यर्थः, ततस्तन्न विचाल- <br> येद्विषयाभिमुखं न कुर्यादि- <br> त्यर्थः ॥ ४४ ॥इस प्रकार ज्ञानाभ्यास और <br> वैराग्य—इन दो उपायोंसे, लय अर्थात् <br> सुषुप्तिमें लीन हुए चित्तको, सम्बोधित <br> अर्थात् आत्मविवेकदर्शनमें नियुक्त <br> करे । चित्त और मन—ये कोई भिन्न <br> पदार्थ नहीं हैं । तथा कामना और <br> भोगोंमें विक्षिप्त हुए, चित्तको पुनः <br> शान्त करे । इस प्रकार वारम्वार <br> अभ्यासद्वारा लयावस्थासे सम्बोधित <br> और विषयोंसे निवृत्त किया हुआ <br> चित्त जब अन्तरालावस्थामें स्थित <br> होकर समताको भी प्राप्त न हो <br> तो यह समझे कि इस समय <br> मन सकषाय—रागयुक्त अर्थात् बीजा- <br> वस्थासंयुक्त है । उस अवस्थासे भी <br> उसे यत्नपूर्वक साम्यावस्थामें स्थित <br> करे । किन्तु जिस समय वह <br> समताको प्राप्त हो अर्थात् साम्या- <br> वस्थाप्राप्तिके अभिमुख हो उस समय <br> उस अवस्थामें उसे विचलित न करे; <br> अर्थात् विषयाभिमुख न करे ॥४४॥

नास्वादयेत्सुखं तत्र निःसङ्गः प्रज्ञया भवेत् ।
निश्चलं निश्चरच्चित्तमेकीकुर्यात्प्रयत्नतः ॥ ४५ ॥

उस साम्यावस्थामें [ प्राप्त होनेवाले ] सुखका आस्वादन न करे, बल्कि विवेकवती बुद्धिके द्वारा उससे निःसंग रहे । फिर यदि चित्त बाहर निकलने लगे तो उसे प्रयत्नपूर्वक निश्चल और एकाग्र करे ॥ ४५ ॥