भारतकोश
मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

Meghadutam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Meghadutam with Sanskrit text and Hindi Commentary by Pt. Vaidyanath Jha Shastri (उद्गम)

DevanagariHindipublished335 पृष्ठ

पृष्ठ 111, कुल 335 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 111

७२ मेघदूतम्

रसाभ्यन्तरः = भीतर जल धारण करने वाला या शृङ्गार रस का आनन्द लेने वाला, भव = हो जाओ, हि = क्योंकि, स्त्रीणाम् = कामिनियों की, प्रियेषु = प्रिय के प्रति, विभ्रमः = हाव-भाव विलास प्रदर्शन ही, आद्यम् = पहली, प्रणय-वचनम् = प्रेमप्रार्थना होती है।

भावार्थः— (हे मेघ !) यस्यास्तरङ्ग-सञ्चलनेन शब्दायमानाः हंसादि-पक्षिणो रसनादोरका इव भवन्ति। उपस्खलने रमणीयं यथास्यात्तथा प्रवहन्त्या जलभ्रमिरूपां नाभि दर्शयन्त्या वनिताया इव निर्विन्ध्याया अन्तः प्रविश्य तद्रसास्वादं विधेहि, यतो हि वनितानां प्रियेषु विलास-प्रदर्शनमेव रतिप्रसंगे प्राथमिकं प्रेमप्रार्थनावाक्यं भवति।

हिन्दी— (हे मेघ !) मार्ग में लहरों के चलने से शब्द करते हुए पक्षि-गण ही जिनकी करधनी के समान हैं, पत्थरों पर गिरती हुई मानो मद से गिरती हुई मनोहरता के साथ बहने वाली तथा जल-भँवररूपी नाभि को दिखाने वाली निर्विन्ध्या नदी के पास पहुँच कर उसका रसास्वादन करो। क्योंकि स्त्रियों का अपने प्रिय के प्रति पहली प्रेम-प्रार्थना विलास प्रदर्शन ही होता है।

समासः— वीचीनां क्षोभः = वीचिक्षोभस्तेन (ष० तत्०)। स्तनिताश्च ते विहगाः सैव काञ्चीगुणो यस्याः, तस्याः (बहु०) स्खलितेन सुभगं यथा स्यात्तथा क्रियाविशेषणं (तृ० तत्०)। आवर्तं एव नाभिः = आवर्तनाभिः “मयूरव्यंसकादयश्च (रूपक-समास०)। रसः अभ्यन्तरे यस्य स रसाभ्यन्तरः (बहुव्रीहि०)।

कोशः— स्त्रियां वीचिरयोर्मिपु, इत्यमरः। खगे विहङ्गः विहगः विहङ्गम विहायसः, इत्यमरः, स्त्रीकट्यां मेखलाकाञ्चीसप्तकीरशना तथा, इत्यमरः। स्यादावर्तोम्भसां भ्रमः, इत्यमरः। शृङ्गारादौ छले वीर्ये सुवर्णे विषशुक्रयोः। तित्तादावमृते चैव निर्यासे पारदे ध्वनौ, आस्वादे च रसं प्राहुः, इति शब्दार्णवः। आवर्तश्चिन्तने वारिभ्रमे चावर्तने पुमान्, इति मेदिनी।

टिप्पणी— दर्शितः— “दृश्” धातु से क्त प्रत्यय लाकर उक्तरूप निष्पन्न किया जाता है। निर्विन्ध्याः— विन्ध्यात् निष्क्रान्ता = निर्विन्ध्या। यहाँ उक्त

मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित) · पृष्ठ 111, कुल 335 में से · BharatKosha