मेघदूतम् (वैद्यनाथ झा शास्त्री हिन्दी टीका सहित)

७४	मेघदूतम्

शब्दार्थः—वेणीभूत-प्रतनु-सलिला = पतली चोटी ( वेणी ) के समान जिसका जल स्वल्प है, तटरुहतरुभ्रंशिभिः = तीरों पर उत्पन्न वृक्षों से गिरे हुए, जीर्णपर्णैः = पुराने पत्तों से, पाण्डुच्छाया = पीले रंग की; असौ सिन्धुः = सिन्धुनाम की नदी ( या निर्विन्ध्या ), विरहावस्थया = वियोगावस्था के द्वारा, अतीतस्य = प्रोषित, ते = तेरे, सौभाग्यम् = सौभाग्य को, व्यञ्जयन्ती = प्रकाशित करती हुई, येन = जिस, विधिना = प्रकार से, कार्श्यम् = दुर्बलता को, त्यजति = छोड़े, हे सुभग ! = हे मेघ ! सः = वह उपाय, त्वया एव = तुम्हें ही, उपपाद्यः = करना चाहिए ।

भावार्थः—हे मेघ ! कामिन्याः स्वल्पा वेणीव स्वल्पजलवती सिन्धुः नाम्नी नदी, त्वद्वियोगेन स्वतटोत्पन्नवृक्षात् पतितैः पुराणपत्रैः पीता या तव सौभाग्यशालित्वं सूचयति । अतः येनोपायेन सा कृशतां त्यजेत् तादृशः उपायः त्वया कर्तव्यः ।

हिन्दी—हे मेघ स्त्रियों की चोटी की तरह कम जलवाली, तेरे वियोग के द्वारा, तीर पर उत्पन्न वृक्षों से गिरे पुराने पत्तों के कारण पीली कान्तिवाली सिन्धुनदी तुम्हारे सौभाग्य को सूचित कर रही है । अतः जिस उपाय से उसकी दुर्बलता दूर हो, ऐसा उपाय तुम्हें करना चाहिए ।

समासः—वेणीभूतप्रतनु-सलिला = न वेणी अवेणी (नञ्० तत्०), अवेणी वेणी सम्पद्यते यथा, तथाभूतं वेणीभूतम् ( अभूततद्भावे च्विः ) वेणीभूतं प्रतनु सलिलं यस्याः सा वेणीभूतप्रतनुसलिला ( बहुव्रीहि० ) तटयोः रुहा तटरुहा ( स० तत्० ) तटरुहाश्च ते तरवः = तटरुहतरवः ( कर्मधारयः ) तेभ्यो भ्रंशिभिः तटरुहतरुभ्रंशिभिः ( पञ्चमी तत्० ) । जीर्णानि च तानि पर्णानि जीर्णपर्णानि ( कर्म० धा० ) तैः जीर्णपर्णैः । विरहस्य अवस्था विरहावस्था ( ष० तत्० ) तया । शोभनं भगं ( भाग्यम् ) यस्य स तत्सम्बुद्धौ सुभग ! ( बहुव्री० ) ।

कोशः—वेणी प्रवेणी, इत्यमरः । स्त्री नद्यां ना नदे सिन्धुर्देशभेदेऽम्बुधौ गजे, इति वैजयन्ती । विधिर्ना नियमे काले विधाने परमेष्ठिनी, इति मेदिनी । तनुः काये त्वचि स्त्री स्यात् त्रिष्वल्पे विरले कृशे, इति मेदिनी ।